Tóm tắt nhanh cho phụ huynh

Nhiều phụ huynh tại Bến Tre đưa con đi khám vì thấy trẻ hay nheo mắt, nhìn gần mỏi, học mau chán, hoặc thỉnh thoảng mắt bị “lé kim”. Khi đo mắt, kết quả lại không phải cận thị mà là viễn thị ở trẻ em. Đây là tình huống rất dễ bị bỏ qua vì trẻ nhỏ thường chưa biết mô tả triệu chứng, trong khi mắt trẻ có khả năng điều tiết mạnh để bù trừ.

Điểm quan trọng là: không phải mọi trường hợp viễn thị đều nguy hiểm, nhưng viễn thị cao, viễn thị lệch hai mắt, hoặc viễn thị kèm lé có thể ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác. Nếu não trẻ nhận hình ảnh mờ kéo dài từ một mắt, hoặc phải “loại bỏ” hình ảnh từ mắt lé để tránh song thị, trẻ có thể bị nhược thị. Nhược thị phát hiện càng muộn, việc phục hồi thị lực càng khó.

Viễn thị ở trẻ em là tình trạng mắt có công suất hội tụ chưa đủ so với chiều dài nhãn cầu, khiến hình ảnh có xu hướng hội tụ phía sau võng mạc nếu mắt không điều tiết. Nói dễ hiểu hơn, mắt viễn thị phải “gồng” hệ điều tiết để kéo hình ảnh về đúng võng mạc, nhất là khi nhìn gần.

Ở người lớn, viễn thị thường gây khó nhìn gần, mỏi mắt khi đọc sách, làm việc máy tính hoặc nhìn điện thoại. Nhưng ở trẻ em, biểu hiện có thể khác. Trẻ nhỏ có khả năng điều tiết rất mạnh nên vẫn có thể nhìn khá rõ trong một thời gian, dù bên trong mắt đang phải làm việc quá sức. Vì vậy, phụ huynh không nên chỉ dựa vào câu trả lời “con vẫn thấy rõ” để kết luận mắt trẻ bình thường.

Một mức viễn thị nhẹ có thể là một phần của quá trình phát triển bình thường của mắt trẻ. Khi trẻ lớn lên, nhãn cầu dài ra dần và độ viễn có thể giảm. Tuy nhiên, nếu viễn thị cao, hai mắt lệch độ nhiều, hoặc trẻ có dấu hiệu lé, mỏi mắt, giảm thị lực, đau đầu khi học, thì cần được khám đầy đủ.

Không phải cứ có viễn thị là phải đeo kính ngay. Ở trẻ nhỏ, một mức viễn thị nhẹ có thể là sinh lý. Điều bác sĩ quan tâm không chỉ là con số độ kính, mà là toàn bộ bối cảnh: tuổi của trẻ, thị lực từng mắt, độ viễn hai mắt có cân đối không, có lé hay không, có nhược thị hay không, trẻ có triệu chứng khi học gần hay không.

Một trẻ có viễn thị nhẹ, thị lực tốt hai mắt, không lé, không mỏi mắt, không giảm khả năng học tập có thể chỉ cần theo dõi định kỳ. Ngược lại, một trẻ có viễn thị cao, hoặc một mắt viễn nhiều hơn mắt kia, hoặc mắt bắt đầu lé trong khi nhìn gần, thì cần đánh giá và can thiệp sớm hơn.

Để hiểu vì sao viễn thị ở trẻ em có thể gây lé, cần hiểu mối liên hệ giữa hai hoạt động: điều tiết và quy tụ. Khi trẻ nhìn gần, mắt cần điều tiết để nhìn rõ và hai mắt cần quy tụ vào trong để cùng nhìn một vật. Hai cơ chế này liên quan chặt chẽ với nhau.

Ở trẻ viễn thị, mắt phải điều tiết nhiều hơn bình thường ngay cả khi nhìn xa, và càng phải điều tiết nhiều khi nhìn gần. Khi điều tiết quá mức, hệ quy tụ cũng có thể bị kéo theo quá mức, khiến một hoặc hai mắt có xu hướng quay vào trong. Tình trạng này thường được gọi là lé trong do điều tiết.

Ban đầu, lé có thể chỉ xuất hiện khi trẻ mệt, khi nhìn gần, khi tập trung học bài hoặc khi sốt bệnh. Phụ huynh có thể thấy mắt trẻ thỉnh thoảng “xếch vào trong”, nhìn ảnh chụp thấy một mắt lệch, hoặc trẻ hay nghiêng đầu để nhìn. Nếu không khám sớm, lé từng lúc có thể trở thành lé rõ hơn, ảnh hưởng đến thị giác hai mắt.

Nhược thị là tình trạng thị lực một mắt hoặc hai mắt phát triển kém dù cấu trúc mắt có thể không có tổn thương rõ ràng tương ứng. Vấn đề nằm ở quá trình phát triển đường dẫn truyền thị giác từ mắt lên não. Trong giai đoạn trẻ nhỏ, não cần nhận hình ảnh rõ và cân bằng từ hai mắt để phát triển thị lực bình thường.

Khi một mắt bị mờ kéo dài do viễn thị cao, hoặc hai mắt có độ viễn lệch nhau nhiều, não có xu hướng ưu tiên mắt nhìn rõ hơn. Mắt còn lại ít được sử dụng hiệu quả, dần dần thị lực phát triển kém. Đây là dạng nhược thị do tật khúc xạ hoặc do lệch khúc xạ.

Trong trường hợp trẻ bị lé, não cũng có thể bỏ qua hình ảnh từ mắt lệch để tránh nhìn đôi. Nếu tình trạng này kéo dài, mắt bị bỏ qua có thể trở thành mắt nhược thị. Vì vậy, viễn thị ở trẻ em không chỉ là vấn đề độ kính, mà còn là vấn đề phát triển thị giác.

Nhược thị nguy hiểm ở điểm nào?

Nhược thị không giống mỏi mắt thông thường. Một trẻ bị nhược thị có thể không kêu ca gì vì mắt còn lại vẫn nhìn được. Nhưng khi kiểm tra từng mắt, mắt yếu có thể đọc bảng thị lực kém hơn rõ rệt. Nếu bỏ qua, trẻ có thể mất cơ hội phát triển thị lực tối ưu, ảnh hưởng đến học tập, chọn nghề nghiệp sau này và khả năng phối hợp hai mắt.

Biểu hiện của viễn thị ở trẻ em không phải lúc nào cũng rõ ràng. Có trẻ nhìn gần mờ, nhưng cũng có trẻ vẫn nhìn được nhờ điều tiết. Vì vậy, phụ huynh cần chú ý cả những dấu hiệu gián tiếp trong sinh hoạt và học tập.

Ở trẻ chưa biết chữ, phát hiện bằng cách nào?

Với trẻ nhỏ chưa đọc được bảng chữ cái, bác sĩ có thể dùng bảng hình, ký hiệu, phương pháp quan sát định thị, kiểm tra phản xạ ánh sáng, soi bóng đồng tử, đo khúc xạ khách quan và đánh giá vận nhãn. Khi cần, bác sĩ có thể nhỏ thuốc liệt điều tiết để đo chính xác hơn. Phụ huynh không nên đợi trẻ biết đọc chữ mới đưa đi khám mắt.

Máy đo khúc xạ tự động là công cụ hữu ích, nhưng ở trẻ em, kết quả có thể bị ảnh hưởng mạnh bởi điều tiết. Một trẻ viễn thị có thể “gồng điều tiết” trong lúc đo, làm kết quả trên máy thấp hơn độ viễn thật. Ngược lại, nếu trẻ không hợp tác, nhìn sai điểm định thị hoặc chớp mắt nhiều, kết quả cũng dễ dao động.

Vì vậy, khám viễn thị ở trẻ em cần phối hợp nhiều bước: hỏi bệnh, quan sát hành vi nhìn, đo thị lực từng mắt, đo khúc xạ khách quan, thử kính chủ quan tùy tuổi, kiểm tra lé, đánh giá khả năng phối hợp hai mắt và cân nhắc nhỏ thuốc liệt điều tiết khi cần.

Quyết định đeo kính ở trẻ viễn thị cần cá nhân hóa. Một số trẻ viễn thị nhẹ có thể chỉ theo dõi. Nhưng nếu viễn thị làm trẻ giảm thị lực, gây mỏi mắt, gây lé hoặc có nguy cơ nhược thị, kính cộng có thể là một phần quan trọng trong điều trị.

Kính cho trẻ viễn thị không chỉ để nhìn rõ hơn. Trong nhiều trường hợp, kính giúp giảm gánh nặng điều tiết, từ đó giảm xu hướng lé trong do điều tiết. Với trẻ có nhược thị, kính đúng số còn giúp tạo hình ảnh rõ hơn để não có cơ hội sử dụng mắt yếu trong quá trình điều trị.

Nếu trẻ đã có nhược thị liên quan đến viễn thị, mục tiêu điều trị là giúp mắt yếu nhận hình ảnh rõ và được não sử dụng trở lại. Kế hoạch thường không chỉ là đeo kính, mà có thể gồm theo dõi thị lực, che mắt, tập thị giác hoặc xử trí lé tùy từng trường hợp.

Vì sao cần tái khám đúng hẹn?

Trẻ đang điều trị nhược thị cần được theo dõi sát vì thị lực có thể cải thiện từng giai đoạn. Nếu đeo kính không đều, che mắt sai cách hoặc bỏ tái khám, hiệu quả điều trị giảm. Ngược lại, nếu theo dõi tốt, bác sĩ có thể điều chỉnh kế hoạch phù hợp, tránh điều trị thiếu hoặc quá mức.

Cận thị và viễn thị đều là tật khúc xạ, nhưng cơ chế và cách theo dõi khác nhau. Cận thị thường khiến trẻ nhìn xa mờ, nhìn gần rõ hơn. Viễn thị khiến mắt phải điều tiết để nhìn rõ, đặc biệt khi nhìn gần. Vì vậy, trẻ viễn thị có thể mỏi mắt, đau đầu, lé trong hoặc nhược thị nếu độ viễn đáng kể.

Với cận thị tiến triển, phụ huynh thường quan tâm đến các phương pháp như kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc theo dõi chiều dài trục nhãn cầu. Với viễn thị, trọng tâm lại là xác định đúng độ viễn thật, phát hiện lé, nhược thị và quyết định có cần kính cộng hay không.

Tại Bến Tre, nhiều trẻ chỉ được đưa đi đo mắt khi đã học tiểu học và bắt đầu than nhìn bảng mờ. Tuy nhiên, với viễn thị ở trẻ em, thời điểm phát hiện càng sớm càng tốt, đặc biệt nếu trẻ có dấu hiệu lé hoặc nghi nhược thị.

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám mắt nếu thấy trẻ có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về thị lực, tư thế nhìn, học tập hoặc sự thẳng hàng của mắt. Với trẻ nhỏ, khám mắt không chỉ để tìm cận thị mà còn để phát hiện viễn thị, loạn thị, lé, nhược thị và các bệnh lý mắt khác.

Khám tại phòng khám chuyên khoa khác gì đo kính thông thường?

Đo kính thông thường thường tập trung vào việc tìm số kính để nhìn rõ. Trong khi đó, khám mắt trẻ em tại phòng khám chuyên khoa cần đánh giá rộng hơn: thị lực từng mắt, khúc xạ, lé, vận nhãn, khả năng phối hợp hai mắt, tình trạng bán phần trước, đáy mắt khi cần, và nguy cơ nhược thị. Đây là lý do trẻ có dấu hiệu bất thường nên được khám chuyên khoa thay vì chỉ đo kính nhanh.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh, quy trình khám trẻ nghi viễn thị được định hướng theo nguyên tắc: không chỉ tìm số kính, mà phải đánh giá nguy cơ ảnh hưởng phát triển thị giác. Đặc biệt, với trẻ có dấu hiệu lé, nhược thị hoặc kết quả đo khúc xạ dao động, bác sĩ sẽ tư vấn kỹ cho phụ huynh về các bước cần thực hiện.

Nếu nghi ngờ viễn thị ở trẻ em, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám mắt chuyên khoa thay vì tự mua kính hoặc chờ trẻ lớn. Đặc biệt, nếu trẻ có lé, nhìn lệch, thị lực hai mắt không đều hoặc học gần kém tập trung, cần kiểm tra sớm để tránh bỏ qua giai đoạn điều trị tốt nhất.

• American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus:
  Refractive Errors in Children
• National Eye Institute:
  Amblyopia (Lazy Eye)