Đục thủy tinh thể là gì và vì sao làm thị lực giảm?

Thủy tinh thể là một thấu kính trong suốt nằm bên trong mắt, có nhiệm vụ hội tụ ánh sáng lên võng mạc để tạo hình ảnh rõ. Khi thủy tinh thể bị mờ, ánh sáng đi qua bị tán xạ, hình ảnh đến võng mạc không còn sắc nét. Tình trạng này thường được gọi là đục thủy tinh thể, dân gian hay gọi là cườm khô. Bệnh thường gặp ở người lớn tuổi, nhưng cũng có thể xuất hiện sớm hơn do chấn thương, dùng một số thuốc kéo dài, bệnh toàn thân, viêm trong mắt, cận thị nặng hoặc yếu tố bẩm sinh.

Triệu chứng không phải lúc nào cũng chỉ là “mắt mờ”. Nhiều người than nhìn như có màn sương, nhìn đèn bị quầng sáng, chói khi ra nắng, khó lái xe ban đêm, màu sắc nhạt hơn, phải thay kính thường xuyên hoặc đọc chữ nhỏ nhanh mỏi. Có trường hợp một mắt mờ nhiều nhưng mắt còn lại bù trừ nên người bệnh không nhận ra cho đến khi che từng mắt kiểm tra. Vì vậy, chỉ dựa vào cảm giác chủ quan đôi khi không đủ.

Phẫu thuật đục thủy tinh thể hiện nay thường là phương pháp phaco: bác sĩ tạo đường mổ nhỏ, dùng năng lượng siêu âm tán nhuyễn thủy tinh thể đục, hút ra ngoài và đặt thủy tinh thể nhân tạo vào trong mắt. Phương pháp này đã trở nên phổ biến, nhưng vẫn là phẫu thuật nội nhãn nên cần đánh giá cẩn thận trước mổ, giải thích lợi ích, giới hạn và nguy cơ có thể gặp. Không nên xem đây là thủ thuật đơn giản đến mức có thể quyết định vội vàng mà không khám đầy đủ.

Vậy thị lực bao nhiêu thì mổ đục thủy tinh thể?

Trong thực hành, câu hỏi “thị lực bao nhiêu thì mổ đục thủy tinh thể” thường được trả lời bằng ba lớp thông tin. Thứ nhất là thị lực đo được trên bảng, ví dụ 10/10, 8/10, 6/10, 3/10 hoặc theo hệ 6/6, 6/12, 6/18, 6/60. Thứ hai là thị lực đó có cải thiện khi đeo kính đúng số hay không. Thứ ba là con số này ảnh hưởng như thế nào đến công việc và sinh hoạt của từng người.

Nhiều bác sĩ bắt đầu thảo luận phẫu thuật khi thị lực có chỉnh kính giảm đến mức ảnh hưởng chức năng, thường gặp ở khoảng 6/12 đến 6/18 hoặc kém hơn. Với người cần lái xe, làm việc với chi tiết nhỏ, đi lại nhiều ngoài trời, nấu ăn, chăm sóc cháu nhỏ hoặc có nguy cơ té ngã, mức giảm thị lực này có thể đã rất bất tiện. Với người ít nhu cầu thị giác, sinh hoạt trong môi trường quen thuộc, không chói lóa nhiều, việc theo dõi thêm có thể phù hợp nếu mắt chưa có biến chứng và người bệnh vẫn an toàn.

Điểm quan trọng là không nên hiểu rằng “chưa xuống một mức nào đó thì tuyệt đối không mổ” hoặc “đã xuống dưới một mức nào đó thì chắc chắn phải mổ ngay”. Quyết định mổ đục thủy tinh thể là quyết định cá thể hóa. Một bệnh nhân thị lực 6/12 nhưng chói lóa dữ dội, không lái xe ban đêm được, kính không giúp rõ hơn có thể được cân nhắc mổ. Một bệnh nhân thị lực 6/18 nhưng võng mạc thoái hóa nặng, kỳ vọng phục hồi 10/10 là không thực tế, cần được tư vấn tiên lượng thận trọng.

Ngoài ra, thị lực đo trong phòng khám thường là điều kiện ánh sáng và độ tương phản chuẩn. Trong đời sống, người bệnh phải nhìn trong nắng gắt, bóng tối, đèn pha xe, nền chữ nhỏ, màn hình điện thoại, cầu thang, đường ướt hoặc môi trường bụi. Đục thủy tinh thể có thể làm giảm độ tương phản và tăng chói lóa trước khi con số thị lực giảm rõ. Vì vậy, bác sĩ không chỉ hỏi “đọc được hàng nào” mà còn hỏi “mắt mờ làm cô chú gặp khó khăn gì”.

Cách hiểu các mốc thị lực thường gặp

Các mốc trên chỉ mang tính tham khảo. Mỗi cơ sở có cách ghi thị lực khác nhau: thập phân, phần mười, Snellen hoặc LogMAR. Người bệnh không cần quá lo lắng về ký hiệu, nhưng nên giữ hồ sơ khám để bác sĩ theo dõi xu hướng giảm thị lực qua thời gian. Nếu lần trước còn 7/10, lần này còn 4/10 dù đã thay kính, thông tin này có giá trị hơn một con số đơn lẻ.

Vì sao không nên chỉ chờ “cườm chín” mới mổ?

Trước đây, khi kỹ thuật phẫu thuật còn hạn chế, nhiều người được khuyên chờ cườm “chín” rồi mới mổ. Ngày nay, với phaco và thủy tinh thể nhân tạo hiện đại, quan điểm đã thay đổi: không nhất thiết phải đợi thủy tinh thể đục trắng hoàn toàn. Thời điểm hợp lý là khi đục thủy tinh thể gây giảm chức năng nhìn có ý nghĩa, kính không đáp ứng đủ và lợi ích phẫu thuật vượt trội so với nguy cơ.

Chờ quá lâu có thể khiến nhân thủy tinh thể cứng hơn, phẫu thuật cần nhiều năng lượng hơn, thời gian hồi phục có thể kéo dài hơn ở một số người. Thủy tinh thể quá đục cũng làm bác sĩ khó quan sát võng mạc trước mổ, trong khi võng mạc và thần kinh thị giác là những yếu tố quan trọng quyết định thị lực sau mổ. Một số dạng đục tiến triển có thể gây tăng nhãn áp, viêm hoặc biến chứng khác, dù không phải ai cũng gặp.

Mặt khác, mổ quá sớm khi triệu chứng còn rất nhẹ cũng không phải luôn cần thiết. Vì là phẫu thuật nội nhãn, dù tỷ lệ thành công cao vẫn có nguy cơ như nhiễm trùng, viêm, phù giác mạc, tăng nhãn áp, phù hoàng điểm, lệch thủy tinh thể nhân tạo hoặc bong võng mạc ở nhóm nguy cơ. Vì vậy, thời điểm mổ không nên dựa vào tâm lý “mổ cho xong”, cũng không nên chờ đến khi mất khả năng sinh hoạt độc lập.

Theo thông tin giáo dục sức khỏe của American Academy of Ophthalmology, đục thủy tinh thể thường được điều trị bằng phẫu thuật khi nó ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày. Điều này phù hợp với thực hành lâm sàng: bác sĩ không chỉ điều trị con số thị lực, mà điều trị vấn đề nhìn của người bệnh trong đời sống thật.

Những dấu hiệu cho thấy nên đi khám để cân nhắc mổ

Bạn nên đặt lịch khám mắt nếu có một hoặc nhiều biểu hiện sau: nhìn mờ tăng dần, thay kính vẫn không rõ, khó đọc chữ nhỏ, phải tăng ánh sáng khi đọc, xem tivi không rõ mặt người, đi đường dễ vấp, nhìn đèn bị quầng sáng, chói nhiều khi ra nắng, lái xe ban đêm không an toàn hoặc cảm giác một mắt mờ hơn mắt kia. Đây là các dấu hiệu thường gặp của đục thủy tinh thể, nhưng cũng có thể liên quan đến bệnh khác nên cần khám để xác định.

Đặc biệt, nếu mắt mờ ảnh hưởng công việc, việc chờ thêm chỉ vì “nghe nói phải chín mới mổ” có thể làm chất lượng sống giảm không cần thiết. Người lớn tuổi có thị lực kém dễ mất tự tin khi đi lại, hạn chế giao tiếp, giảm vận động, tăng nguy cơ té ngã và phụ thuộc người thân. Với người sống một mình, mắt mờ còn ảnh hưởng khả năng uống thuốc đúng, nấu ăn an toàn và xử lý tình huống khẩn cấp.

Ngược lại, nếu đục thủy tinh thể nhẹ, thị lực tốt, không chói lóa, không ảnh hưởng sinh hoạt, bác sĩ có thể hẹn tái khám sau vài tháng đến một năm tùy trường hợp. Trong thời gian theo dõi, người bệnh nên dùng kính đúng số nếu cần, bảo vệ mắt khi ra nắng, kiểm soát bệnh toàn thân như đái tháo đường, tăng huyết áp và đi khám sớm nếu triệu chứng thay đổi nhanh.

Trước khi kết luận cần mổ, bác sĩ thường đánh giá những gì?

Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mổ ngoài thị lực

Những sai lầm thường gặp khi hỏi về thị lực và mổ cườm khô

Quy trình khám và tư vấn tại Phòng khám mắt BS Minh

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, người bệnh có thể được khám mắt, đo thị lực, đo khúc xạ, đánh giá tình trạng đục thủy tinh thể và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Phòng khám tọa lạc tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre; hotline 079 860 86 86. Nội dung tư vấn luôn cần dựa trên kết quả khám trực tiếp, vì mỗi mắt có tình trạng khác nhau.

Với người nghi ngờ đục thủy tinh thể, việc đo khúc xạ giúp phân biệt mờ do cần thay kính với mờ do môi trường trong mắt bị đục. Ở một số người, chỉ cần chỉnh lại kính là thị lực cải thiện đáng kể và chưa cần nghĩ đến phẫu thuật. Ở người khác, dù thử kính nhiều mức vẫn không rõ, bác sĩ sẽ xem xét mức đục thủy tinh thể, chói lóa và các yếu tố nguy cơ để tư vấn mổ cườm khô.

Việc lựa chọn thủy tinh thể nhân tạo cần trao đổi thẳng thắn. Có loại ưu tiên nhìn xa, có loại hỗ trợ nhiều khoảng cách, có loại chỉnh loạn thị. Tuy nhiên, không phải mắt nào cũng phù hợp với mọi loại. Người có bệnh võng mạc, khô mắt nhiều, giác mạc không đều hoặc kỳ vọng thị lực quá cao cần được giải thích kỹ để chọn phương án an toàn và thực tế. Các thiết bị khúc xạ, mài lắp kính và tiêu chuẩn tròng kính như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ quá trình đánh giá và phục vụ kính mắt, nhưng chỉ định phẫu thuật vẫn phải dựa trên khám y khoa.

Nếu sau khám bác sĩ nhận thấy chưa cần mổ, người bệnh sẽ được hướng dẫn theo dõi: tái khám khi thị lực giảm, chói lóa tăng, thay đổi kính không hiệu quả hoặc có triệu chứng bất thường. Nếu đã đến thời điểm cần mổ, bác sĩ sẽ giải thích các bước chuẩn bị, xét nghiệm cần thiết, chăm sóc sau mổ, lịch tái khám và những dấu hiệu cần báo ngay. Mục tiêu là giúp người bệnh hiểu rõ lợi ích và giới hạn, không quyết định trong lo lắng hoặc kỳ vọng quá mức.

Lời khuyên của bác sĩ khi theo dõi đục thủy tinh thể

Thứ nhất, hãy kiểm tra từng mắt riêng. Nhiều người chỉ nhận ra một mắt đã mờ nặng khi vô tình che mắt còn lại. Bạn có thể thỉnh thoảng che từng mắt để xem có khác biệt lớn không, nhưng đây chỉ là cách tự nhận biết, không thay cho đo thị lực. Nếu thấy một mắt mờ rõ hơn, nhìn méo hình, chớp sáng hoặc ruồi bay nhiều, nên khám sớm.

Thứ hai, đừng thay kính liên tục nếu thị lực không cải thiện. Khi đục thủy tinh thể tiến triển, độ kính có thể thay đổi, nhưng đến một giai đoạn, đổi kính không còn giúp rõ hơn. Việc đo khúc xạ đúng cách giúp tránh mua kính không phù hợp và giúp bác sĩ biết mức mờ còn do khúc xạ hay do đục thủy tinh thể.

Thứ ba, chú ý an toàn trong sinh hoạt. Nếu mắt mờ, hãy tăng ánh sáng khi đọc, dọn lối đi tránh vấp, dùng tay vịn cầu thang, hạn chế lái xe ban đêm khi chói lóa và nhờ người thân đưa đi khám khi cần. Người lớn tuổi không nên xem giảm thị lực là chuyện “bình thường của tuổi già” rồi bỏ qua, vì nhiều nguyên nhân có thể điều trị hoặc kiểm soát tốt hơn nếu phát hiện sớm.

Thứ tư, kiểm soát bệnh toàn thân. Đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu có thể ảnh hưởng võng mạc và quá trình hồi phục. Trước khi mổ, bác sĩ có thể yêu cầu tình trạng toàn thân ổn định hơn. Người bệnh nên mang theo toa thuốc, kết quả xét nghiệm và thông tin bệnh đang điều trị để bác sĩ đánh giá đầy đủ.

Thứ năm, chuẩn bị câu hỏi trước khi khám. Bạn có thể hỏi: mắt tôi mờ chủ yếu do đục thủy tinh thể hay còn bệnh khác, thị lực hiện tại là bao nhiêu, kính có cải thiện không, nếu chưa mổ thì khi nào tái khám, nếu mổ thì tiên lượng thế nào, tôi có cần kính sau mổ không, dấu hiệu nào cần đi khám ngay. Những câu hỏi này giúp buổi khám hiệu quả hơn và giảm lo lắng.

Khi nào nên đến phòng khám sớm hơn lịch hẹn?

Nếu bạn đã được chẩn đoán đục thủy tinh thể và đang theo dõi, hãy đi khám sớm hơn lịch hẹn khi thị lực giảm nhanh, mắt đau, đỏ, nhức, buồn nôn kèm đau mắt, nhìn thấy quầng xanh đỏ quanh đèn, xuất hiện chớp sáng, ruồi bay dày đặc, nhìn méo hình, có vùng tối che trước mắt hoặc sau chấn thương. Những biểu hiện này không đơn thuần là tiến triển cườm khô thông thường và cần loại trừ các bệnh lý cấp tính.

Người có đái tháo đường nên khám mắt định kỳ ngay cả khi thị lực chưa giảm nhiều, vì bệnh võng mạc có thể âm thầm. Người cận thị nặng cũng cần chú ý các dấu hiệu bong võng mạc như chớp sáng, ruồi bay tăng và màn đen che một phần thị trường. Người từng viêm màng bồ đào, phẫu thuật mắt hoặc chấn thương mắt nên thông báo tiền sử cho bác sĩ khi được tư vấn mổ đục thủy tinh thể.

Với người ở Bến Tre và khu vực lân cận, việc khám sớm giúp xác định đúng nguyên nhân mờ mắt và có kế hoạch theo dõi phù hợp. Không nên tự kết luận “chắc là cườm” rồi mua thuốc nhỏ hoặc trì hoãn nhiều tháng nếu thị lực ảnh hưởng rõ đến an toàn. Ngược lại, nếu bác sĩ đánh giá chưa cần mổ, bạn cũng không nên quá lo; theo dõi định kỳ và tái khám đúng hẹn là một phần quan trọng của chăm sóc mắt.

Kết luận: con số thị lực chỉ là điểm khởi đầu

Khi tìm kiếm “thị lực bao nhiêu thì mổ đục thủy tinh thể”, bạn có thể thấy nhiều mốc khác nhau. Thực tế, bác sĩ thường cân nhắc phẫu thuật khi thị lực có chỉnh kính giảm và ảnh hưởng sinh hoạt, thường gặp từ khoảng 6/12, 6/18, 6/24 hoặc kém hơn; nhưng đây không phải quy tắc cứng. Chói lóa, giảm tương phản, khó lái xe, nguy cơ té ngã, bệnh mắt kèm theo và kỳ vọng sau mổ đều quan trọng không kém.

Điều nên làm là khám mắt đầy đủ thay vì chỉ chờ một con số. Nếu đục thủy tinh thể nhẹ, bạn có thể được theo dõi và chỉnh kính. Nếu cườm khô đã ảnh hưởng chất lượng sống, bác sĩ sẽ tư vấn phaco, lựa chọn thủy tinh thể nhân tạo và kế hoạch chăm sóc sau mổ. Quyết định đúng thời điểm giúp cân bằng giữa lợi ích cải thiện thị lực và sự thận trọng cần có của một phẫu thuật nội nhãn.

Câu hỏi thường gặp