Trong vài năm gần đây, nhiều người nghe nhiều về “ánh sáng xanh” và lo ngại rằng ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính có thể làm hư mắt, tăng cận, gây thoái hóa hoàng điểm hoặc làm mắt mệt mỏi. Sự lo lắng này có cơ sở ở một phần, nhưng nếu hiểu chưa đầy đủ sẽ dễ dẫn đến hai thái cực: hoặc xem nhẹ hoàn toàn thói quen dùng màn hình, hoặc quá phụ thuộc vào kính chống ánh sáng xanh mà bỏ qua những nguyên nhân thật sự gây mỏi mắt.

Ánh sáng xanh là gì?

Ánh sáng xanh là một phần của phổ ánh sáng nhìn thấy được. Ánh sáng mặt trời gồm nhiều vùng màu khác nhau như đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím. Trong đó, vùng ánh sáng xanh có bước sóng ngắn hơn so với vùng đỏ, cam, vàng nên mang năng lượng cao hơn trong nhóm ánh sáng nhìn thấy. Đây là lý do ánh sáng xanh thường được nhắc đến khi bàn về tác động lên mắt và nhịp sinh học.

Tuy nhiên, cần phân biệt ánh sáng xanh với tia cực tím. Tia UV có bước sóng ngắn hơn, không nhìn thấy bằng mắt thường và có bằng chứng rõ ràng hơn về nguy cơ gây hại cho mắt nếu tiếp xúc quá mức. Ánh sáng xanh vẫn là ánh sáng nhìn thấy được, có mặt tự nhiên trong ánh sáng mặt trời và cũng có trong các nguồn nhân tạo như đèn LED, màn hình điện thoại, laptop, máy tính bảng và tivi.

Khi nói về tác hại ánh sáng xanh, không nên chỉ nhìn vào yếu tố “có ánh sáng xanh hay không”. Cần xem thêm cường độ ánh sáng, khoảng cách tiếp xúc, thời gian tiếp xúc, thời điểm tiếp xúc trong ngày, tình trạng mắt của người dùng và thói quen sử dụng thiết bị số. Một người dùng điện thoại trong phòng tối trước khi ngủ sẽ có nguy cơ rối loạn giấc ngủ và mỏi mắt khác với người nhìn màn hình trong môi trường đủ sáng, có nghỉ mắt đều đặn.

Ánh sáng xanh có ở đâu?

Ánh sáng xanh hiện diện trong cả môi trường tự nhiên và nhân tạo. Việc biết nguồn phát giúp anh/chị hiểu đúng tác hại ánh sáng xanh và chọn cách phòng tránh hợp lý.

Tác hại ánh sáng xanh thường gặp nhất là gì?

Khi nói đến tác hại ánh sáng xanh, nhiều người nghĩ ngay đến tổn thương võng mạc hoặc thoái hóa hoàng điểm. Tuy nhiên, trong thực tế sử dụng điện thoại và máy tính hằng ngày, các vấn đề thường gặp hơn là mỏi mắt kỹ thuật số, khô mắt, khó chịu với ánh sáng và rối loạn giấc ngủ khi dùng thiết bị vào ban đêm.

Tác hại ánh sáng xanh có gây thoái hóa hoàng điểm không?

Đây là câu hỏi rất thường gặp. Một số thông tin trên mạng có thể khiến người đọc nghĩ rằng ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính chắc chắn gây thoái hóa hoàng điểm hoặc làm mắt “mù sớm”. Cách hiểu này cần được điều chỉnh. Về mặt lý thuyết, ánh sáng năng lượng cao trong một số điều kiện thực nghiệm có thể gây stress oxy hóa cho mô võng mạc. Tuy nhiên, không nên suy diễn trực tiếp rằng màn hình thông thường trong sinh hoạt hằng ngày chắc chắn gây thoái hóa hoàng điểm ở người khỏe mạnh.

Thoái hóa hoàng điểm liên quan tuổi là bệnh lý phức tạp, có nhiều yếu tố nguy cơ như tuổi tác, di truyền, hút thuốc lá, bệnh tim mạch, chế độ ăn, tiếp xúc ánh sáng mạnh kéo dài và tình trạng sức khỏe toàn thân. Với người lớn tuổi, người có tiền sử gia đình, người hút thuốc hoặc người đã có bệnh hoàng điểm, khám mắt định kỳ quan trọng hơn nhiều so với chỉ mua kính lọc ánh sáng xanh.

Vì vậy, khi truyền thông về tác hại ánh sáng xanh, nên nói thận trọng: ánh sáng xanh cường độ cao có thể là một yếu tố cần quan tâm, nhưng với màn hình thông thường, bằng chứng về gây tổn thương võng mạc trực tiếp chưa đủ để khẳng định mạnh. Trong thực tế, người dùng nên ưu tiên: nghỉ mắt đúng cách, điều chỉnh màn hình, ngủ đúng giờ, chống UV khi ra nắng, khám mắt định kỳ và đo khúc xạ khi nhìn mờ hoặc mỏi mắt kéo dài.

Tác hại ánh sáng xanh với giấc ngủ

Một trong những tác động rõ hơn của ánh sáng xanh là ảnh hưởng đến nhịp sinh học. Ban ngày, ánh sáng xanh giúp cơ thể tỉnh táo. Buổi tối, cơ thể cần môi trường ánh sáng dịu hơn để chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi. Nếu dùng điện thoại, máy tính bảng hoặc laptop sát giờ ngủ, đặc biệt trong phòng tối, não có thể nhận tín hiệu giống như ban ngày và khó buồn ngủ hơn.

Với người lớn, điều này có thể làm ngủ trễ, khó ngủ sâu, thức dậy mệt hoặc giảm tập trung ngày hôm sau. Với trẻ em và học sinh, dùng thiết bị số buổi tối còn có thể ảnh hưởng đến thói quen học tập, giấc ngủ và hành vi ban ngày. Do đó, giảm màn hình buổi tối là một cách thực tế để hạn chế tác hại ánh sáng xanh lên giấc ngủ.

Tác hại ánh sáng xanh và hội chứng thị giác màn hình

Hội chứng thị giác màn hình là nhóm triệu chứng liên quan đến việc dùng thiết bị số trong thời gian dài. Người bệnh có thể thấy mỏi mắt, khô mắt, cộm, cay, nhìn mờ thoáng qua, đau đầu, đau cổ vai gáy hoặc khó tập trung. Nhiều người nghĩ đây hoàn toàn là tác hại ánh sáng xanh, nhưng thực tế thường là sự phối hợp của nhiều yếu tố.

Khi nhìn màn hình, mắt phải giữ tiêu điểm ở khoảng cách gần trong thời gian dài. Nếu màn hình quá gần, chữ quá nhỏ, ánh sáng phòng không phù hợp hoặc tư thế ngồi sai, mắt và cơ vùng cổ vai phải làm việc nhiều hơn. Đồng thời, tần suất chớp mắt giảm làm bề mặt mắt dễ khô. Nếu người đó đang đeo kính sai độ hoặc có loạn thị chưa chỉnh đúng, triệu chứng càng rõ hơn.

Nếu các triệu chứng cải thiện sau khi nghỉ mắt, điều chỉnh màn hình và ngủ đủ, thường có thể bắt đầu bằng thay đổi thói quen. Nhưng nếu nhìn mờ kéo dài, đau mắt rõ, đỏ mắt, sợ ánh sáng, nhìn đôi hoặc đau đầu lặp lại, anh/chị nên đo khúc xạ và khám mắt để tìm nguyên nhân.

Kính chống ánh sáng xanh có thật sự cần thiết?

Kính hoặc tròng kính lọc ánh sáng xanh được nhiều người quan tâm, đặc biệt là học sinh, sinh viên, nhân viên văn phòng và người dùng máy tính nhiều. Tuy nhiên, khi nói về tác hại ánh sáng xanh, cần phân biệt giữa cảm giác dễ chịu chủ quan và bằng chứng y khoa về hiệu quả.

Một số người cảm thấy dễ chịu hơn khi dùng tròng kính có lớp phủ lọc ánh sáng xanh, nhất là trong môi trường nhiều đèn LED hoặc khi làm việc với màn hình lâu. Tuy nhiên, nghiên cứu tổng hợp gần đây cho thấy kính lọc ánh sáng xanh có thể không làm giảm mỏi mắt ngắn hạn khi dùng máy tính so với kính không lọc ánh sáng xanh. Điều này không có nghĩa là tất cả người dùng đều không cần, mà có nghĩa là không nên xem kính chống ánh sáng xanh là giải pháp duy nhất.

Nếu anh/chị bị mỏi mắt khi dùng màn hình, bước đầu nên kiểm tra các yếu tố căn bản: kính có đúng độ không, loạn thị đã chỉnh đúng chưa, có lão thị chưa, mắt có khô không, màn hình có quá gần không, ánh sáng phòng có phù hợp không và có nghỉ mắt đều không. Sau đó, việc chọn tròng chống ánh sáng xanh, chống chói, đổi màu hoặc kính máy tính mới có cơ sở.

Làm gì để giảm tác hại ánh sáng xanh và mỏi mắt màn hình?

Để giảm tác hại ánh sáng xanh trong sinh hoạt hằng ngày, anh/chị không cần tránh hoàn toàn thiết bị số. Điều quan trọng là dùng thiết bị thông minh hơn, nghỉ mắt đúng lúc, điều chỉnh ánh sáng và kiểm tra mắt khi có triệu chứng kéo dài.

Khi nào cần đo khúc xạ và cắt kính cận?

Nếu anh/chị thường xuyên dùng máy tính, điện thoại và cảm thấy mỏi mắt, chưa chắc nguyên nhân là tác hại ánh sáng xanh. Trong nhiều trường hợp, mắt đang cần được đo lại. Một cặp kính sai độ hoặc cũ nhiều năm có thể làm mắt phải điều tiết bù, gây nhức đầu, mờ mắt và giảm hiệu suất học tập, làm việc.

Tại Phòng khám Mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính BS Minh, người bệnh có thể được đo thị lực, đo khúc xạ, thử kính, kiểm tra kính cũ và tư vấn tròng kính theo nhu cầu sử dụng. Nếu cần cắt kính cận tại Bến Tre, quy trình đo và thử kính kỹ giúp hạn chế tình trạng làm kính xong nhưng vẫn nhức đầu, chóng mặt hoặc nhìn không thoải mái.

Trẻ em và tác hại ánh sáng xanh: phụ huynh cần chú ý gì?

Với trẻ em, vấn đề không chỉ là tác hại ánh sáng xanh. Điều đáng quan tâm hơn là tổng thời gian nhìn gần, thiếu hoạt động ngoài trời, tư thế học tập, khoảng cách dùng thiết bị và nguy cơ cận thị học đường. Trẻ thường không mô tả rõ mỏi mắt hoặc nhìn mờ, nên phụ huynh cần quan sát hành vi hằng ngày.

Nếu trẻ nheo mắt, nghiêng đầu, cúi sát vở, ngồi gần tivi, dụi mắt nhiều, than nhức đầu hoặc học giảm tập trung, không nên chỉ mua kính chống ánh sáng xanh không độ. Trẻ cần được khám mắt và đo khúc xạ để phát hiện cận thị, loạn thị, viễn thị, lé, nhược thị hoặc cận thị tiến triển.

Người làm văn phòng nên bảo vệ mắt thế nào?

Người làm văn phòng thường dùng máy tính nhiều giờ mỗi ngày, nên dễ cảm nhận rõ tác hại ánh sáng xanh và mỏi mắt màn hình. Tuy nhiên, để bảo vệ mắt hiệu quả, cần phối hợp nhiều biện pháp thay vì chỉ dựa vào một cặp kính.

Có nên bật Night Shift, Night Light hoặc chế độ lọc ánh sáng xanh?

Các chế độ như Night Shift, Night Light, Eye Comfort Shield hoặc chế độ ánh sáng ấm trên điện thoại và máy tính giúp màn hình bớt xanh hơn, chuyển sang tông vàng ấm hơn. Điều này có thể giúp một số người cảm thấy dễ chịu hơn vào buổi tối và giảm kích thích ánh sáng trước giờ ngủ.

Tuy nhiên, các chế độ này không thay thế việc giảm thời gian dùng màn hình. Nếu vẫn lướt điện thoại một đến hai giờ trên giường, trong phòng tối, sát giờ ngủ, cơ thể vẫn có thể bị kích thích bởi nội dung, độ sáng màn hình và thói quen trì hoãn giấc ngủ. Do đó, để giảm tác hại ánh sáng xanh lên giấc ngủ, quan trọng nhất vẫn là giảm thời gian dùng thiết bị buổi tối.

Với người mỏi mắt khi làm việc ban ngày, Night Shift không giải quyết tất cả. Cần kiểm tra ánh sáng phòng, khoảng cách màn hình, cỡ chữ, tư thế, độ kính và tình trạng khô mắt. Nếu mỏi mắt kéo dài, nên đo khúc xạ và khám mắt.

Làm sao biết tròng kính có lọc ánh sáng xanh hoặc chống UV?

Nếu muốn chọn tròng kính hỗ trợ giảm chói, chống UV hoặc lọc một phần ánh sáng xanh, anh/chị nên chọn nơi có tư vấn rõ nguồn gốc sản phẩm. Tròng kính chính hãng thường có thông tin về thương hiệu, loại tròng, lớp phủ, chiết suất và chính sách bảo hành. Không nên chỉ dựa vào một đèn test hoặc lời quảng cáo ngắn.

Với chống UV, có thể kiểm tra bằng thiết bị đo phù hợp tại một số cơ sở kính mắt. Với lọc ánh sáng xanh, cần xem thông tin kỹ thuật của từng loại tròng. Tuy nhiên, điều quan trọng là hiểu rằng tròng lọc ánh sáng xanh chỉ là một phần trong chiến lược bảo vệ mắt. Nếu kính sai độ hoặc mắt khô, người đeo vẫn có thể mỏi mắt.

Vì sao không nên bỏ qua khám mắt định kỳ?

Nhiều người chỉ đi đo kính khi kính gãy hoặc nhìn quá mờ. Tuy nhiên, khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm nhiều vấn đề: độ kính thay đổi, khô mắt, viêm bờ mi, đục thủy tinh thể, glaucoma, bệnh võng mạc ở người tiểu đường, bệnh lý hoàng điểm hoặc biến chứng ở người cận thị cao. Khi chỉ tập trung vào tác hại ánh sáng xanh, người bệnh có thể bỏ sót những nguyên nhân quan trọng hơn gây giảm thị lực.

Với trẻ em, khám mắt định kỳ giúp phát hiện cận thị học đường, loạn thị, nhược thị hoặc lé. Với người làm việc màn hình nhiều, khám mắt giúp xác định có cần kính riêng cho máy tính, điều trị khô mắt hay chỉnh lại độ kính. Với người lớn tuổi, khám mắt giúp đánh giá đục thủy tinh thể, đáy mắt, glaucoma và các bệnh lý liên quan tuổi.

Tài liệu tham khảo bên ngoài