Tóm tắt nhanh

Vì sao đo khúc xạ đôi khi không đơn giản?

Nhiều người nghĩ đo kính chỉ là ngồi vào máy, nhìn hình ảnh trong máy rồi nhận kết quả cận, viễn, loạn. Thực tế, đo khúc xạ là một quá trình gồm nhiều bước: hỏi bệnh, đo thị lực, đo khúc xạ khách quan, thử kính chủ quan, kiểm tra cân bằng hai mắt, đánh giá khả năng điều tiết và phối hợp hai mắt. Với người trưởng thành ổn định, quy trình có thể khá nhanh. Tuy nhiên ở trẻ em và người trẻ, mắt có khả năng điều tiết rất mạnh. Chỉ cần nhìn gần nhiều, căng thẳng khi khám, cố gắng đọc bảng chữ hoặc nhìn quá tập trung vào máy, kết quả có thể bị kéo về phía cận hơn so với tình trạng thật.

Điều tiết là cơ chế tự nhiên giúp mắt nhìn rõ ở gần. Khi đọc sách, học bài, dùng điện thoại hoặc làm việc máy tính, cơ thể mi co lại làm thay đổi công suất quang học của thể thủy tinh. Vấn đề xảy ra khi điều tiết quá mức hoặc không thư giãn được trong lúc đo. Khi đó, máy đo khúc xạ tự động có thể ghi nhận độ cận cao hơn, hoặc che lấp một phần viễn thị. Người bệnh có thể được báo tăng độ nhanh, trong khi một phần chỉ là do mắt đang gồng. Ngược lại, nếu viễn thị ẩn không được phát hiện, trẻ có thể than mỏi mắt, nhức đầu, học mau mệt dù thị lực nhìn xa vẫn có vẻ bình thường.

Chính vì vậy, đo khúc xạ khách quan bằng soi bóng đồng tử vẫn có vai trò quan trọng. Kỹ thuật này không phụ thuộc hoàn toàn vào câu trả lời của người được khám. Người khám quan sát phản xạ từ võng mạc và dùng kính thử để trung hòa bóng. Khi cần thiết, thuốc liệt điều tiết giúp loại bớt yếu tố gồng điều tiết, tạo điều kiện để đánh giá tật khúc xạ nền chính xác hơn. Theo thông tin tổng quan của American Academy of Ophthalmology về tật khúc xạ tại AAO, cận thị, viễn thị và loạn thị đều liên quan đến cách ánh sáng hội tụ trên võng mạc; việc xác định đúng loại và mức độ tật khúc xạ là nền tảng để lựa chọn kính phù hợp.

Soi bóng đồng tử là gì?

Soi bóng đồng tử là kỹ thuật dùng dụng cụ phát ánh sáng gọi là retinoscope để chiếu tia sáng qua đồng tử. Ánh sáng phản xạ từ võng mạc tạo thành bóng di chuyển trong đồng tử. Dựa vào hướng, tốc độ và hình dạng di chuyển của bóng khi thay đổi thấu kính trước mắt, người khám có thể xác định mắt đang thiên về cận thị, viễn thị hay loạn thị. Đây là một dạng đo khúc xạ khách quan, nghĩa là kết quả không phụ thuộc nhiều vào việc người bệnh nói kính nào rõ hơn.

Kỹ thuật này có giá trị ở những đối tượng khó hợp tác hoặc câu trả lời không ổn định: trẻ nhỏ chưa biết đọc chữ, trẻ trả lời theo cảm tính, người có chậm phát triển, người mệt mỏi, người có thị lực kém, hoặc người quá căng thẳng trong phòng khám. Ở người lớn, retinoscopy cũng hữu ích khi kết quả máy đo tự động và thử kính không khớp nhau, hoặc khi nghi có co quắp điều tiết. Người khám có kinh nghiệm có thể nhận ra một số dấu hiệu gợi ý môi trường quang học của mắt không trong, loạn thị không đều hoặc cần khám thêm bán phần trước, đáy mắt.

Tuy nhiên, soi bóng đồng tử không phải là phép màu thay thế toàn bộ khám mắt. Nó là một phần trong bức tranh tổng thể. Kết quả soi bóng cần được so sánh với thị lực không kính, thị lực có kính, thị lực lỗ kim, đo khúc xạ tự động, thử kính chủ quan, khám vận nhãn, khám đồng tử, khám giác mạc, thủy tinh thể và đáy mắt khi có chỉ định. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cần sinh trắc học nhãn cầu, đo trục nhãn cầu, bản đồ giác mạc hoặc các xét nghiệm khác để hiểu nguyên nhân nhìn mờ.

Soi bóng đồng tử khác gì máy đo khúc xạ tự động?

Máy đo khúc xạ tự động cho kết quả nhanh và tiện lợi, rất hữu ích trong khám thường quy. Nhưng máy vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi điều tiết, khô mắt, chớp mắt kém, lệch trục nhìn, sẹo giác mạc, đục môi trường trong mắt hoặc trẻ không hợp tác. Soi bóng đồng tử cho phép người khám quan sát trực tiếp phản xạ quang học và chủ động điều chỉnh theo tình huống. Ở nhiều ca khó, kết hợp cả hai sẽ đáng tin cậy hơn so với chỉ dựa vào một con số từ máy.

Soi bóng đồng tử có đau không?

Bản thân soi bóng đồng tử không gây đau. Người được khám chỉ cần nhìn theo hướng dẫn, thường là nhìn xa hoặc nhìn vào mục tiêu cố định. Có thể hơi chói vì ánh sáng chiếu vào mắt, nhưng cảm giác này thường thoáng qua. Nếu có nhỏ thuốc liệt điều tiết, cảm giác thường gặp là hơi xót nhẹ khi nhỏ, sau đó nhìn gần mờ và sợ sáng trong vài giờ đến lâu hơn tùy loại thuốc, cơ địa và màu mống mắt. Người bệnh cần được hướng dẫn trước để không lo lắng quá mức.

Liệt điều tiết là gì và vì sao cần nhỏ thuốc?

Liệt điều tiết trong khám khúc xạ là trạng thái làm giảm tạm thời khả năng co điều tiết của mắt bằng thuốc nhỏ chuyên dụng. Khi cơ thể mi không còn gồng mạnh, thể thủy tinh khó tăng công suất để bù trừ. Nhờ đó, người khám có thể đo được phần khúc xạ ít bị che lấp bởi điều tiết. Thuật ngữ tiếng Anh thường gặp là cycloplegic refraction, nghĩa là đo khúc xạ sau liệt điều tiết.

Ở trẻ em, hệ điều tiết có biên độ rất lớn. Một trẻ có viễn thị nhẹ hoặc trung bình có thể vẫn nhìn xa khá rõ vì mắt tự điều tiết bù. Nhưng nếu phải bù liên tục, trẻ có thể mỏi mắt, nhức đầu, nheo mắt, chảy nước mắt, mất tập trung khi học, hoặc xuất hiện lác trong ở trẻ có yếu tố nguy cơ. Nếu chỉ đo khi chưa liệt điều tiết, độ viễn thị có thể bị đánh giá thấp. Ngược lại, trẻ học nhiều, nhìn gần nhiều hoặc căng thẳng khi đo có thể tạo ra số cận giả, khiến phụ huynh nghĩ trẻ cận nặng hơn thực tế.

Ở người trẻ và người lớn, nhỏ thuốc liệt điều tiết không phải lúc nào cũng cần. Nhưng nó được cân nhắc khi có các dấu hiệu như độ cận tăng nhanh bất thường, nhìn xa mờ sau giai đoạn học hoặc làm việc gần kéo dài, nhức mắt kèm khó thư giãn nhìn xa, kết quả đo máy dao động nhiều giữa các lần, thử kính chủ quan cho câu trả lời mâu thuẫn, hoặc nghi co quắp điều tiết. Mục tiêu không phải là làm thủ thuật cho đủ bước, mà là trả lời câu hỏi lâm sàng: độ kính nào phù hợp khi mắt không còn gồng quá mức?

Khi nào bác sĩ thường cân nhắc soi bóng đồng tử liệt điều tiết?

Vì sao kết quả sau liệt điều tiết có thể khác trước khi nhỏ thuốc?

Khác biệt giữa trước và sau nhỏ thuốc là điều thường gặp, đặc biệt ở trẻ em. Trước khi nhỏ thuốc, mắt vẫn có thể tự điều tiết. Nếu mắt gồng nhiều, kết quả có thể cận hơn, viễn ít hơn hoặc loạn thị biểu hiện khác đi. Sau liệt điều tiết, phần gồng điều tiết giảm xuống, nên độ cận có thể giảm, độ viễn có thể tăng, hoặc trục và độ loạn thị được đánh giá ổn định hơn. Điều này không có nghĩa máy trước đó sai hoàn toàn, mà là hai thời điểm đo phản ánh hai trạng thái sinh lý khác nhau của mắt.

Ví dụ, một học sinh sau nhiều giờ học nhìn gần có thể đo máy ra cận nhẹ. Khi nhỏ thuốc liệt điều tiết và soi bóng đồng tử, kết quả cho thấy mắt chỉ cận rất ít hoặc thậm chí có viễn nhẹ. Trong trường hợp này, nếu vội cắt kính cận theo số đo ban đầu, trẻ có thể thấy nhìn xa rõ lúc đầu nhưng về lâu dài mỏi mắt hơn. Ngược lại, một trẻ có viễn thị ẩn có thể không than nhìn xa mờ, nhưng sau liệt điều tiết bộc lộ viễn thị đáng kể; bác sĩ sẽ cân nhắc đơn kính dựa trên thị lực, triệu chứng, lác, nhược thị và khả năng thích nghi.

Điểm quan trọng là đơn kính cuối cùng không phải lúc nào cũng bằng nguyên con số sau liệt điều tiết. Bác sĩ có thể kê toàn bộ, kê một phần, theo dõi chưa kê, hoặc hẹn đánh giá lại tùy tình huống. Với trẻ có lác, nhược thị hoặc viễn thị cao, cách kê kính sẽ khác với trẻ chỉ có viễn nhẹ không triệu chứng. Với người nghi giả cận thị, đơn kính cũng cần thận trọng để tránh quá chỉnh. Vì vậy, phụ huynh không nên chỉ nhìn vào phiếu đo và tự kết luận tăng hay giảm độ, mà cần nghe giải thích dựa trên toàn bộ khám lâm sàng.

Quy trình khám thường diễn ra như thế nào?

Quy trình có thể khác nhau giữa các cơ sở và từng tình trạng mắt, nhưng thông thường sẽ gồm nhiều bước. Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, khi cần đánh giá khúc xạ kỹ hơn, người bệnh thường được hướng dẫn rõ mục đích, thời gian chờ và các cảm giác có thể gặp sau nhỏ thuốc. Việc dùng thuốc và đọc kết quả phải dựa trên chỉ định chuyên môn, không áp dụng máy móc cho mọi người.

Những yếu tố ảnh hưởng đến kết quả

Dù soi bóng đồng tử liệt điều tiết có giá trị cao, kết quả vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Thứ nhất là mức độ đáp ứng với thuốc. Một số người có mống mắt sẫm màu, điều tiết rất mạnh hoặc dùng một số thuốc toàn thân có thể cần thời gian chờ khác. Thứ hai là chất lượng môi trường quang học của mắt. Khô mắt, sẹo giác mạc, giác mạc chóp, đục thủy tinh thể, đục dịch kính hoặc bất thường đáy mắt có thể làm bóng đồng tử khó đọc.

Thứ ba là sự hợp tác. Trẻ nhìn lệch, cúi đầu, khóc nhiều hoặc không mở mắt đủ có thể làm quá trình đo kéo dài. Người lớn cũng có thể vô thức nhìn gần, nhìn vào ánh sáng hoặc nheo mắt. Thứ tư là kinh nghiệm người khám. Retinoscopy là kỹ thuật cần luyện tập, không chỉ đọc con số mà còn đọc chất lượng bóng, độ đều của phản xạ và sự phù hợp với lâm sàng. Thứ năm là mục tiêu kê kính. Kính cho trẻ lác điều tiết, trẻ nhược thị, trẻ cận thị tiến triển, người làm việc văn phòng hay người có co quắp điều tiết không thể quyết định bằng cùng một công thức đơn giản.

Ngoài ra, kính cũ, thói quen đeo kính, thời gian dùng màn hình, tư thế học, ánh sáng phòng học, khoảng cách đọc, hoạt động ngoài trời và giấc ngủ đều góp phần vào triệu chứng mỏi mắt. Vì vậy, khi khám khúc xạ, người bệnh nên mang theo kính đang dùng, đơn kính cũ, kết quả khám trước đó và mô tả rõ thời điểm nào nhìn mờ nhất. Với trẻ em, phụ huynh nên cho biết trẻ có nheo mắt xem bảng, cúi sát vở, nghiêng đầu, che một mắt, học mau mệt hay than nhức đầu không.

Những hiểu lầm thường gặp

Soi bóng đồng tử liệt điều tiết trong kiểm soát cận thị

Kiểm soát cận thị ở trẻ em là lĩnh vực cần theo dõi dài hạn. Mục tiêu là làm chậm tiến triển cận thị ở mức phù hợp với từng trẻ, không phải cam kết ngừng tăng độ tuyệt đối. Để xây dựng kế hoạch, bác sĩ cần biết độ cận thật, độ loạn thị, thị lực chỉnh kính, tình trạng giác mạc, trục nhãn cầu, tiền sử gia đình, thời gian nhìn gần và thời gian hoạt động ngoài trời. Trong đó, soi bóng đồng tử liệt điều tiết giúp xác định nền khúc xạ ban đầu đáng tin cậy hơn, nhất là khi trẻ mới phát hiện cận hoặc độ đo dao động.

Các phương án như kính gọng thông thường, tròng kính kiểm soát cận thị, kính áp tròng Ortho-K hoặc thuốc nhỏ theo chỉ định đều cần cá thể hóa. Ortho-K có thể giúp điều chỉnh thị lực tạm thời trong ngày bằng cách đeo kính áp tròng cứng ban đêm, nhưng không chữa khỏi cận vĩnh viễn. Kính kiểm soát cận thị và atropine liều phù hợp cũng không bảo đảm ngừng tăng độ cho mọi trẻ. Hiệu quả phụ thuộc cơ địa, tuổi khởi phát, tốc độ tăng cận, tuân thủ, sinh hoạt và tái khám. Vì vậy, một kết quả khúc xạ chính xác là nền tảng, nhưng theo dõi định kỳ mới quyết định hướng đi lâu dài.

Tại phòng khám, ngoài đo khúc xạ, bác sĩ có thể chỉ định đo sinh trắc học nhãn cầu hoặc kiểm tra giác mạc khi cần. Với trẻ đeo Ortho-K, việc đánh giá giác mạc, nước mắt, vệ sinh kính và lịch tái khám rất quan trọng để giảm nguy cơ biến chứng. Với trẻ đeo kính gọng hoặc tròng kính kiểm soát cận thị, cần kiểm tra thị lực, độ kính, độ vừa của gọng, khoảng cách đồng tử, tư thế đeo và khả năng thích nghi. Không có một lựa chọn phù hợp cho tất cả trẻ; phụ huynh nên trao đổi cụ thể thay vì chỉ dựa vào quảng cáo hoặc kinh nghiệm của trẻ khác.

Sau khi nhỏ thuốc cần lưu ý gì?

Sau nhỏ thuốc liệt điều tiết, đồng tử thường giãn nên mắt nhạy sáng hơn. Người bệnh nên mang kính râm hoặc đội nón khi ra ngoài trời. Nhìn gần có thể mờ, đọc sách và dùng điện thoại khó hơn trong vài giờ, đôi khi kéo dài hơn tùy loại thuốc. Trẻ nhỏ có thể bứt rứt vì chói hoặc không đọc được chữ gần; phụ huynh nên chuẩn bị thời gian nghỉ, tránh ép trẻ học ngay sau khám. Người lớn không nên tự lái xe nếu cảm thấy chói, lóa hoặc nhìn mờ ảnh hưởng an toàn.

Một số biểu hiện nhẹ như xót thoáng qua lúc nhỏ, chói sáng, nhìn gần mờ là có thể gặp. Tuy nhiên, nếu có đau mắt nhiều, đỏ mắt tăng, buồn nôn, nhức đầu dữ dội, phát ban, khó thở, tim đập nhanh bất thường, lú lẫn, kích thích nhiều ở trẻ hoặc bất kỳ triệu chứng khiến gia đình lo lắng, cần liên hệ cơ sở y tế. Những phản ứng nặng không phổ biến nhưng cần được nhận biết. Người có bệnh nền, đang dùng thuốc toàn thân hoặc từng dị ứng thuốc nhỏ mắt nên báo trước khi khám.

Phụ huynh cũng nên hỏi rõ khi nào thuốc hết tác dụng, khi nào có thể đi học bình thường, có cần tái khám để thử kính lại hay không. Một số trường hợp bác sĩ sẽ hẹn kiểm tra khi đồng tử trở lại bình thường để đánh giá khả năng thích nghi với kính hoặc thử kính chủ quan. Nếu trẻ được kê kính, cần theo dõi trong vài tuần đầu: trẻ có chịu đeo không, có than chóng mặt không, có nhìn bảng tốt hơn không, có còn nhức đầu không. Nếu kính gây khó chịu kéo dài, không nên tự bỏ kính hoặc tự đổi độ mà nên tái khám.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ

Thứ nhất, đừng quá lo khi bác sĩ đề nghị nhỏ thuốc liệt điều tiết cho trẻ. Đề nghị này thường xuất phát từ nhu cầu làm rõ độ khúc xạ, không phải vì tình trạng chắc chắn nặng. Với trẻ mới đo kính lần đầu, một lần đánh giá kỹ có thể giúp tránh nhiều nhầm lẫn sau này. Thứ hai, đừng chỉ quan tâm con số độ cận. Một trẻ cận 1 độ nhưng tăng nhanh, trục nhãn cầu dài nhanh và có ba mẹ cận nặng cần theo dõi khác với trẻ cận ổn định. Một trẻ viễn thị có lác hoặc nhược thị cũng cần cách xử trí khác trẻ viễn nhẹ không triệu chứng.

Thứ ba, hãy giảm các yếu tố làm điều tiết quá tải. Trẻ nên có thời gian nghỉ mắt khi học gần, giữ khoảng cách đọc phù hợp, ngồi đủ ánh sáng, hạn chế dùng màn hình kéo dài và tăng hoạt động ngoài trời nếu điều kiện cho phép. Những thay đổi này không thay thế kính hoặc điều trị khi có chỉ định, nhưng hỗ trợ sức khỏe thị giác. Thứ tư, hãy tái khám đúng hẹn. Khúc xạ của trẻ thay đổi theo phát triển cơ thể. Một đơn kính đúng ở thời điểm này có thể cần điều chỉnh sau một thời gian.

Thứ năm, khi đi khám, nên chọn cơ sở có khả năng khám mắt toàn diện chứ không chỉ đo số kính. Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh, địa chỉ 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre, người bệnh có thể được thăm khám khúc xạ, khám mắt trẻ em, tư vấn kiểm soát cận thị, Ortho-K và tròng kính theo nhu cầu phù hợp. Các yếu tố như hệ thống kính ZEISS Vision Expert, máy mài Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ quy trình kính, nhưng quyết định y khoa vẫn cần dựa trên khám trực tiếp và theo dõi cá thể.

Khi nào cần đến phòng khám sớm?

Bạn nên đặt lịch khám khúc xạ nếu nhìn mờ kéo dài, độ kính thay đổi nhanh, thường xuyên nhức đầu sau đọc sách, nhìn xa lúc rõ lúc mờ, trẻ nheo mắt hoặc cúi sát vở, trẻ nghi lác, trẻ học giảm tập trung, hoặc kính mới đeo không thoải mái dù đã chỉnh gọng. Với người đã từng được chẩn đoán co quắp điều tiết hoặc giả cận thị, nên tái khám khi triệu chứng quay lại, đặc biệt sau giai đoạn học thi, làm việc máy tính nhiều hoặc dùng màn hình kéo dài.

Cần khám sớm hơn nếu có dấu hiệu cảnh báo: đau mắt nhiều, đỏ mắt rõ, giảm thị lực đột ngột, nhìn mờ như màn che, chớp sáng, ruồi bay tăng đột ngột, chấn thương mắt, hóa chất bắn vào mắt, đeo kính áp tròng kèm đau đỏ, sợ sáng nhiều hoặc nghi nhiễm trùng. Những tình huống này không nên chờ đo kính thông thường vì có thể cần xử trí bệnh mắt trước khi đánh giá khúc xạ.

Nếu ở Bến Tre và cần tư vấn, bạn có thể liên hệ Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh qua hotline 079 860 86 86. Khi đến khám, hãy mang theo kính cũ, đơn kính cũ, thuốc đang dùng và kết quả khám trước đó nếu có. Điều này giúp bác sĩ so sánh tiến triển và quyết định có cần soi bóng đồng tử liệt điều tiết hay các kiểm tra bổ sung khác.

Câu hỏi thường gặp