Tóm tắt nhanh: khi nào ruồi bay và chớp sáng đáng lo?

Ruồi bay là gì? Vì sao bạn thấy những chấm, sợi hoặc mạng nhện?

Bên trong mắt có một chất dạng gel trong suốt gọi là dịch kính. Dịch kính chiếm phần lớn thể tích nhãn cầu, nằm giữa thủy tinh thể và võng mạc. Khi ánh sáng đi vào mắt, nó phải đi qua dịch kính rồi mới đến võng mạc. Nếu trong dịch kính có những đám ngưng tụ nhỏ, sợi collagen hoặc mảnh tế bào, chúng có thể tạo bóng lên võng mạc. Não bộ nhận những bóng này thành hình ảnh ruồi bay.

Đặc điểm thường gặp của ruồi bay là di chuyển theo hướng nhìn, trôi chậm khi bạn đảo mắt và khó nhìn rõ khi cố nhìn thẳng vào nó. Nhiều người mô tả như có con muỗi, sợi tóc, hạt bụi, đám khói, mạng nhện hoặc vòng tròn nhỏ trước mắt. Ruồi bay thường rõ hơn khi nhìn nền sáng như bầu trời, tường trắng, màn hình máy tính hoặc trang giấy.

Ruồi bay có thể xuất hiện do quá trình lão hóa tự nhiên của dịch kính. Theo thời gian, dịch kính hóa lỏng dần, co lại và có thể tách khỏi mặt võng mạc. Quá trình này gọi là bong dịch kính sau. Ở nhiều người, bong dịch kính sau diễn ra lành tính. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, dịch kính dính chặt vào võng mạc ở vài điểm; khi co kéo, nó có thể gây xuất huyết nhỏ, rách võng mạc hoặc khởi phát bong võng mạc.

Các nhóm dễ có ruồi bay hơn gồm người trên 40 tuổi, người cận thị, từng phẫu thuật mắt, từng chấn thương mắt, viêm trong mắt, tiểu đường có biến chứng mắt hoặc có tiền sử bệnh võng mạc. Ở người cận thị, nhãn cầu thường dài hơn, võng mạc có thể mỏng hơn ở vùng chu biên nên cần chú ý hơn khi có triệu chứng mới.

Chớp sáng là gì? Cơ chế nào làm mắt thấy tia lóe?

Chớp sáng, trong ngữ cảnh bệnh mắt, là cảm giác thấy tia sáng, đốm sáng, vòng sáng hoặc ánh lóe dù bên ngoài không có nguồn sáng tương ứng. Một số người thấy như tia sét ở rìa tầm nhìn, đặc biệt khi ở nơi tối, khi liếc mắt hoặc thay đổi tư thế. Cảm giác này có thể thoáng qua vài giây, lặp lại nhiều lần trong ngày hoặc kéo dài từng đợt.

Nguyên nhân đáng chú ý là võng mạc bị kích thích cơ học. Võng mạc vốn là lớp thần kinh cảm nhận ánh sáng. Khi dịch kính co kéo vào võng mạc, tín hiệu có thể được não hiểu thành ánh chớp. Điều này giải thích vì sao ruồi bay và chớp sáng thường đi cùng nhau trong bong dịch kính sau hoặc rách võng mạc.

Không phải mọi chớp sáng đều do võng mạc. Một số trường hợp có thể liên quan migraine thị giác, rối loạn mạch máu, viêm trong mắt, chấn thương, tác dụng phụ thuốc hoặc bệnh thần kinh. Migraine thị giác thường có hình ảnh ziczac, lấp lánh, lan rộng dần và có thể xuất hiện ở cả hai mắt hoặc trong trường nhìn của hai mắt, đôi khi kèm đau đầu. Tuy nhiên, người bệnh khó tự phân biệt chắc chắn. Nếu chớp sáng mới xuất hiện ở một mắt, đi cùng ruồi bay hoặc giảm thị lực, cần ưu tiên loại trừ tổn thương võng mạc.

Ruồi bay kèm chớp sáng có nguy hiểm không?

Ruồi bay kèm chớp sáng có nguy hiểm không phụ thuộc vào nguyên nhân, thời điểm xuất hiện, mức độ tiến triển và các dấu hiệu đi kèm. Có những trường hợp tương đối lành tính, nhưng cũng có trường hợp cần xử trí khẩn. Vấn đề là triệu chứng ban đầu của bong dịch kính lành tính và rách võng mạc có thể rất giống nhau, nên khám đáy mắt đóng vai trò quan trọng.

Nguy cơ lớn nhất cần loại trừ là rách võng mạc và bong võng mạc. Võng mạc giống như lớp phim thần kinh lót mặt trong nhãn cầu. Khi võng mạc bị bong khỏi lớp nuôi dưỡng bên dưới, tế bào võng mạc có thể bị tổn thương. Nếu vùng hoàng điểm bị ảnh hưởng, thị lực trung tâm có thể giảm nhiều. Điều trị càng sớm trong giai đoạn thích hợp thì cơ hội bảo tồn thị lực càng tốt hơn, nhưng kết quả còn tùy mức độ tổn thương và tình trạng từng người.

Theo thông tin giáo dục sức khỏe của American Academy of Ophthalmology, các dấu hiệu như tăng đột ngột ruồi bay, chớp sáng hoặc bóng tối che tầm nhìn cần được khám mắt kịp thời. Bạn có thể tham khảo thêm tại AAO về chớp sáng, nhưng việc đọc thông tin không thay thế thăm khám trực tiếp.

Những nguyên nhân thường gặp

1. Bong dịch kính sau

Bong dịch kính sau là nguyên nhân phổ biến của ruồi bay và chớp sáng ở người trung niên, người lớn tuổi hoặc người cận thị. Khi dịch kính tách khỏi võng mạc, người bệnh có thể thấy một hoặc nhiều chấm bay, đôi khi có vòng tròn lớn gọi là vòng Weiss, kèm các tia sáng thoáng qua. Phần lớn trường hợp không gây rách võng mạc, nhưng một tỷ lệ nhất định có thể đi kèm vết rách, nhất là nếu có xuất huyết dịch kính hoặc triệu chứng tăng nhanh.

Điểm khó là người bệnh không thể biết dịch kính tách an toàn hay đang kéo rách võng mạc chỉ bằng cảm giác. Bác sĩ cần khám bằng sinh hiển vi, soi đáy mắt, có thể dùng giãn đồng tử và các phương tiện hỗ trợ khác tùy tình huống.

2. Rách võng mạc

Rách võng mạc xảy ra khi lực kéo của dịch kính tạo một vết rách trên võng mạc. Người bệnh có thể thấy ruồi bay đột ngột, chớp sáng, đôi khi như mưa bụi đen do xuất huyết nhẹ. Nếu được phát hiện trước khi bong võng mạc, một số trường hợp có thể được bác sĩ chuyên khoa chỉ định laser hoặc phương pháp phù hợp nhằm giảm nguy cơ tiến triển. Không phải vết rách nào cũng giống nhau; vị trí, kích thước, triệu chứng và tình trạng dịch kính đều ảnh hưởng đến quyết định điều trị.

3. Bong võng mạc

Bong võng mạc là tình trạng nghiêm trọng hơn, khi võng mạc tách khỏi lớp bên dưới. Dấu hiệu điển hình có thể là chớp sáng, ruồi bay tăng, sau đó xuất hiện bóng đen hoặc màn rèm che từ một phía, nhìn mờ tăng dần. Một số người không đau nên dễ chủ quan. Bong võng mạc cần được khám và xử trí bởi bác sĩ chuyên khoa mắt, thường ở cơ sở có khả năng can thiệp võng mạc.

4. Viêm trong mắt hoặc xuất huyết dịch kính

Viêm màng bồ đào, nhiễm trùng trong mắt, biến chứng võng mạc do tiểu đường, tắc mạch võng mạc hoặc xuất huyết dịch kính cũng có thể gây ruồi bay. Khi trong dịch kính có tế bào viêm hoặc máu, người bệnh thấy nhiều chấm đen, mờ như sương, có thể kèm đỏ đau, sợ ánh sáng hoặc giảm thị lực. Đây không phải tình huống nên tự mua thuốc nhỏ mắt dùng kéo dài.

5. Migraine thị giác và nguyên nhân thần kinh

Migraine thị giác có thể gây chớp sáng, ánh lấp lánh, hình răng cưa hoặc vùng mờ tạm thời. Thường triệu chứng kéo dài 10 đến 30 phút rồi giảm, có thể kèm đau đầu, buồn nôn hoặc tiền sử migraine. Tuy nhiên, nếu bạn chỉ thấy triệu chứng ở một mắt, kèm ruồi bay mới hoặc có yếu tố nguy cơ võng mạc, vẫn cần khám mắt trước khi quy cho migraine.

6. Chấn thương mắt, sau phẫu thuật hoặc thủ thuật mắt

Va đập vùng mắt, tai nạn giao thông, chơi thể thao, té ngã hoặc sau phẫu thuật nội nhãn có thể làm tăng nguy cơ tổn thương võng mạc. Nếu sau chấn thương có ruồi bay kèm chớp sáng, đau, đỏ, nhìn mờ, song thị hoặc biến dạng đồng tử, người bệnh cần khám sớm, không nên chờ tự hết.

Dấu hiệu cảnh báo cần khám mắt sớm

Không phải ai có ruồi bay cũng cần đi cấp cứu trong đêm, nhưng có những dấu hiệu không nên trì hoãn. Nếu còn băn khoăn ruồi bay kèm chớp sáng có nguy hiểm không, hãy xem các dấu hiệu dưới đây như tiêu chí để quyết định đi khám.

Khi nào có thể theo dõi và khi nào không nên chờ?

Nếu ruồi bay đã tồn tại nhiều tháng hoặc nhiều năm, không tăng, không chớp sáng, không nhìn mờ và bạn đã được khám đáy mắt gần đây, bác sĩ có thể hướng dẫn theo dõi. Người bệnh thường được dặn quay lại ngay nếu số lượng ruồi bay tăng, có chớp sáng mới hoặc thấy bóng đen che mắt. Tuy nhiên, đây là quyết định sau thăm khám, không nên tự áp dụng cho mọi trường hợp.

Ngược lại, không nên chờ khi triệu chứng mới xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày, đặc biệt ở người cận thị, người trên 50 tuổi, người từng phẫu thuật đục thủy tinh thể, từng chấn thương hoặc có bệnh võng mạc. Với nhóm này, khám sớm giúp phát hiện các tổn thương cần can thiệp trước khi diễn tiến nặng hơn.

Một số người thử nghỉ ngơi, nhỏ nước mắt nhân tạo hoặc dùng thuốc bổ mắt với hy vọng ruồi bay biến mất. Những việc này có thể giúp dễ chịu nếu có khô mắt kèm theo, nhưng không thể xác định võng mạc có rách hay không. Thuốc bổ, thực phẩm chức năng hoặc mẹo dân gian không thay thế soi đáy mắt.

Bác sĩ sẽ khám gì khi bạn có ruồi bay kèm chớp sáng?

Khi đến khám, bác sĩ mắt không chỉ hỏi triệu chứng mà còn cần đánh giá nhiều cấu trúc của mắt. Mục tiêu quan trọng là xác định có dấu hiệu rách võng mạc, bong võng mạc, xuất huyết dịch kính, viêm trong mắt hay bệnh mắt khác hay không.

Yếu tố làm tăng nguy cơ rách hoặc bong võng mạc

Một người có ruồi bay kèm chớp sáng sẽ được đánh giá dựa trên triệu chứng và yếu tố nguy cơ. Cùng một biểu hiện, người cận nặng hoặc từng có rách võng mạc có thể cần mức độ cảnh giác cao hơn người không có yếu tố nguy cơ.

Ở trẻ em và thanh thiếu niên, ruồi bay ít gặp hơn so với người lớn, nhưng không có nghĩa là bỏ qua. Trẻ cận thị tiến triển, trẻ từng chấn thương mắt hoặc có bệnh mắt bẩm sinh cần được đánh giá cá thể hóa theo tuổi, độ cận, khúc xạ, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt và lịch tái khám. Các phương pháp kiểm soát cận thị như kính kiểm soát cận, Ortho-K hoặc atropine nếu được cân nhắc cũng phải do bác sĩ chỉ định và theo dõi; Ortho-K không chữa khỏi cận vĩnh viễn.

Những sai lầm thường gặp khi có ruồi bay kèm chớp sáng

Bạn nên chuẩn bị gì trước khi đi khám?

Chuẩn bị tốt giúp buổi khám hiệu quả hơn. Bạn nên ghi lại thời điểm bắt đầu triệu chứng, mắt nào bị, ruồi bay có tăng không, chớp sáng xuất hiện bao nhiêu lần, có nhìn mờ hoặc màn đen che mắt không. Nếu có chấn thương, phẫu thuật mắt, bệnh tiểu đường, tăng huyết áp hoặc đang dùng thuốc chống đông, hãy nói rõ với bác sĩ.

Nếu dự kiến giãn đồng tử, bạn nên mang kính râm và cân nhắc đi cùng người thân, vì sau khám có thể chói sáng, nhìn gần mờ trong vài giờ. Không nên tự lái xe đường xa ngay sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử nếu thấy không an toàn. Nếu đang đeo kính áp tròng, hãy mang theo hộp đựng và kính gọng dự phòng.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh – Bến Tre, người bệnh có thể được tư vấn khám mắt, khúc xạ và kiểm tra đáy mắt tùy triệu chứng. Phòng khám ở 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre; hotline 079 860 86 86. Các thông tin về thiết bị như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể liên quan đến quy trình khúc xạ và kính, nhưng với ruồi bay kèm chớp sáng, trọng tâm vẫn là đánh giá lâm sàng và đáy mắt bởi bác sĩ.

Nếu bạn tìm kiếm khám mắt Bến Tre vì có triệu chứng này, hãy mô tả rõ với nhân viên đặt lịch rằng bạn có ruồi bay và chớp sáng mới xuất hiện. Điều này giúp phòng khám sắp xếp quy trình phù hợp hơn, nhất là khi cần giãn đồng tử hoặc soi đáy mắt.

Theo dõi sau khám: điều gì là bình thường, điều gì cần quay lại?

Sau khi khám, nếu bác sĩ kết luận chưa thấy rách hoặc bong võng mạc, bạn vẫn cần theo dõi. Trong một số trường hợp bong dịch kính sau, bác sĩ có thể hẹn tái khám sau một khoảng thời gian tùy nguy cơ. Lý do là lực kéo dịch kính có thể thay đổi trong những ngày hoặc tuần tiếp theo.

Ruồi bay có thể còn tồn tại dù không có tổn thương nguy hiểm. Nhiều người dần ít để ý hơn theo thời gian. Tuy nhiên, nếu xuất hiện thêm ruồi bay mới, chớp sáng tăng, nhìn mờ, bóng đen che mắt hoặc mất thị trường, cần quay lại khám sớm, không đợi đến lịch hẹn.

Bạn nên tránh tự xoa ép mắt mạnh. Nếu có khô mắt kèm cộm xốn, bác sĩ có thể tư vấn chăm sóc bề mặt nhãn cầu phù hợp, nhưng điều này không phải điều trị nguyên nhân dịch kính võng mạc. Người có tiểu đường, tăng huyết áp cần kiểm soát bệnh toàn thân và khám mắt định kỳ theo khuyến cáo của bác sĩ điều trị.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ mắt

Với câu hỏi ruồi bay kèm chớp sáng có nguy hiểm không, cách tiếp cận an toàn là không hoảng loạn nhưng cũng không chủ quan. Phần lớn người bệnh đến khám vì triệu chứng này không nhất thiết có bong võng mạc, nhưng bác sĩ cần loại trừ các tình trạng nguy hiểm trước. Nếu đáy mắt bình thường, bạn sẽ yên tâm hơn và biết cách theo dõi. Nếu phát hiện bất thường, việc phát hiện sớm có ý nghĩa quan trọng.

Người bệnh nên phân biệt giữa khó chịu do ruồi bay và nguy cơ bệnh lý. Ruồi bay có thể gây phiền, đặc biệt khi làm việc với màn hình hoặc nhìn nền sáng. Tuy nhiên, điều đáng lo hơn là sự thay đổi đột ngột về số lượng, chớp sáng đi kèm và dấu hiệu mất thị lực. Mỗi lần triệu chứng thay đổi rõ, bạn nên xem đó là một đợt mới cần đánh giá.

Đối với người làm việc nhiều với máy tính, khô mắt có thể gây cộm, mỏi, nhòe thoáng qua, nhưng khô mắt không giải thích điển hình cho tia chớp sáng ở rìa tầm nhìn. Do đó, đừng quy mọi khó chịu ở mắt cho màn hình. Ngược lại, cũng không nên tự kết luận mình bị bong võng mạc khi chưa khám; lo lắng quá mức có thể làm bạn căng thẳng không cần thiết.

Điều hợp lý là đặt lịch với bác sĩ mắt, mô tả triệu chứng rõ ràng, tuân thủ hướng dẫn giãn đồng tử và tái khám. Nếu triệu chứng rất nặng, nhìn mờ nhanh hoặc màn đen che mắt, nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa mắt càng sớm càng phù hợp.

Câu hỏi thường gặp