Tóm tắt nhanh cho người cận thị cao

Rách võng mạc là gì?

Võng mạc là lớp mô thần kinh mỏng lót phía trong nhãn cầu, có nhiệm vụ tiếp nhận ánh sáng và chuyển tín hiệu về não để tạo nên hình ảnh. Có thể hình dung võng mạc giống như “màn phim” của mắt. Khi lớp này bị rách, dịch trong mắt có thể len qua vết rách vào phía dưới võng mạc, làm võng mạc tách khỏi lớp nuôi dưỡng bên dưới. Tình trạng đó gọi là bong võng mạc, một cấp cứu nhãn khoa có thể đe dọa thị lực nếu không được xử trí kịp thời.

Không phải mọi vết rách đều dẫn tới bong võng mạc, nhưng rách võng mạc luôn cần được bác sĩ đánh giá nghiêm túc. Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào vị trí, kích thước, hình dạng vết rách, có kéo dịch kính hay không, có xuất huyết hay dịch dưới võng mạc hay không, tiền sử mắt còn lại và nhiều yếu tố cá thể khác. Một vết rách nhỏ ở vùng ngoại biên có thể được theo dõi hoặc điều trị laser bao quanh nếu bác sĩ nhận thấy nguy cơ tiến triển. Ngược lại, một vết rách có dịch dưới võng mạc lan rộng có thể cần can thiệp chuyên sâu hơn.

Ở giai đoạn sớm, người bệnh có thể vẫn đọc sách, xem điện thoại, lái xe hoặc sinh hoạt gần như bình thường vì vùng hoàng điểm trung tâm chưa bị ảnh hưởng. Chính điều này làm nhiều người chủ quan. Khi bong võng mạc lan đến hoàng điểm, thị lực trung tâm có thể giảm đáng kể và khả năng phục hồi phụ thuộc vào thời gian, mức độ tổn thương, phương pháp điều trị và bệnh nền đi kèm.

Vì sao người cận thị cao dễ gặp vấn đề võng mạc?

Cận thị cao thường được hiểu là độ cận lớn, nhưng về mặt giải phẫu, yếu tố quan trọng là trục nhãn cầu dài. Khi mắt dài ra, các lớp mô phía sau mắt, bao gồm võng mạc và hắc mạc, có thể bị kéo căng. Võng mạc vì vậy dễ mỏng, dễ xuất hiện thoái hóa dạng hàng rào, lỗ võng mạc, vùng trắng không tỳ đè hoặc những biến đổi ngoại biên khác. Những thay đổi này không phải lúc nào cũng gây triệu chứng, nhưng có thể làm tăng khả năng rách võng mạc khi dịch kính co kéo.

Dịch kính là chất gel trong suốt lấp đầy lòng nhãn cầu. Theo tuổi hoặc ở mắt cận thị cao, dịch kính có thể thoái hóa, hóa lỏng và bong sau sớm hơn. Khi dịch kính tách khỏi võng mạc, phần lớn trường hợp diễn ra tương đối lành tính. Tuy nhiên, nếu dịch kính bám chặt ở một điểm yếu của võng mạc, lực kéo có thể tạo vết rách. Đây là lý do người cận thị cao khi thấy chớp sáng hoặc ruồi bay mới xuất hiện cần được khám đáy mắt, đặc biệt nếu triệu chứng xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh.

Độ cận không phải yếu tố duy nhất. Có người cận không quá cao nhưng trục nhãn cầu dài, có thoái hóa ngoại biên đáng kể. Ngược lại, có người độ cận cao nhưng võng mạc ổn định trong thời gian dài. Vì vậy, việc đánh giá nguy cơ nên dựa trên khám mắt đầy đủ, bao gồm đo khúc xạ, kiểm tra thị lực, soi đáy mắt giãn đồng tử và khi cần có thể đo sinh trắc học nhãn cầu để biết chiều dài trục nhãn cầu. Bạn có thể tìm hiểu thêm về đo sinh trắc học nhãn cầu như một phần trong theo dõi cận thị và đánh giá cấu trúc mắt.

Vì sao cần soi đáy mắt thay vì chỉ đo độ kính?

Đo độ kính cho biết mắt đang cận, viễn, loạn bao nhiêu để lựa chọn kính phù hợp. Tuy nhiên, đo kính không cho biết võng mạc có vùng mỏng, lỗ, xuất huyết, thoái hóa hay vết rách hay không. Một người có kính mới nhìn rõ 10/10 vẫn có thể có tổn thương ngoại biên. Vì vậy, với người cận thị cao, khám mắt chỉ dừng ở đo khúc xạ là chưa đủ để đánh giá nguy cơ rách võng mạc.

Soi đáy mắt, đặc biệt khi có giãn đồng tử, giúp bác sĩ quan sát võng mạc trung tâm và ngoại biên rộng hơn. Bác sĩ có thể dùng đèn soi đáy mắt, sinh hiển vi kết hợp kính chuyên dụng hoặc các thiết bị chụp đáy mắt tùy trường hợp. Mục tiêu là tìm các dấu hiệu như thoái hóa võng mạc ngoại biên, lỗ võng mạc, vết rách hình móng ngựa, xuất huyết dịch kính, dịch dưới võng mạc hoặc dấu hiệu bong võng mạc sớm.

Một số công nghệ hình ảnh như chụp đáy mắt trường rộng, OCT vùng hoàng điểm hoặc siêu âm mắt khi môi trường trong suốt bị che mờ có thể hỗ trợ đánh giá. Tuy nhiên, thiết bị không thay thế hoàn toàn thăm khám lâm sàng. Quyết định theo dõi, laser dự phòng hay chuyển tuyến can thiệp võng mạc phụ thuộc vào đánh giá tổng hợp của bác sĩ mắt.

Theo thông tin giáo dục sức khỏe của American Academy of Ophthalmology, các triệu chứng như tăng đột ngột ruồi bay, chớp sáng hoặc bóng che trong tầm nhìn có thể liên quan đến rách hoặc bong võng mạc và cần được khám mắt. Bạn có thể tham khảo thêm tại AAO, đồng thời vẫn nên gặp bác sĩ trực tiếp khi có triệu chứng.

Dấu hiệu cảnh báo cần khám sớm

Rách võng mạc có thể biểu hiện rất khác nhau. Một số người mô tả thấy “muỗi bay”, “bụi bay”, “sợi tóc”, “mạng nhện” hoặc chấm đen di chuyển theo hướng nhìn. Ruồi bay đã có từ lâu, ổn định nhiều năm thường ít đáng lo hơn ruồi bay mới xuất hiện đột ngột, tăng nhanh về số lượng hoặc kèm chớp sáng. Chớp sáng thường giống tia sét, ánh đèn lóe ở rìa tầm nhìn, rõ hơn trong bóng tối hoặc khi đảo mắt.

Dấu hiệu đáng lo khác là cảm giác có màn đen, bóng xám, rèm che từ một phía tầm nhìn. Đây có thể là biểu hiện bong võng mạc đã tiến triển. Nếu kèm nhìn méo, giảm thị lực trung tâm hoặc không đọc được chữ như trước, cần đi khám càng sớm càng tốt. Không nên tự nhỏ thuốc, tự uống thuốc bổ mắt hoặc chờ vài ngày để xem có hết không khi có những dấu hiệu này.

Đau mắt không phải triệu chứng điển hình của rách võng mạc đơn thuần, nhưng đau mắt nhiều, đỏ mắt, chói sáng, nhìn mờ đột ngột, nghi nhiễm trùng hoặc chấn thương luôn là lý do cần khám sớm. Sau té ngã, tai nạn giao thông, bóng đập vào mắt hoặc va chạm thể thao, người cận thị cao càng nên thận trọng vì lực tác động có thể làm xuất hiện vết rách hoặc xuất huyết trong mắt.

Ai nên soi đáy mắt định kỳ?

Người cận thị cao là nhóm nên được khám đáy mắt định kỳ, nhưng khoảng cách tái khám không giống nhau cho tất cả mọi người. Bác sĩ sẽ cân nhắc độ cận, chiều dài trục nhãn cầu, tình trạng võng mạc ngoại biên, tuổi, nghề nghiệp, thói quen vận động, tiền sử gia đình và các bệnh mắt đi kèm. Một người có thoái hóa dạng hàng rào rộng hoặc từng laser võng mạc có thể cần theo dõi sát hơn người chỉ cận cao nhưng đáy mắt ổn định.

Trẻ em và thanh thiếu niên cận thị tăng nhanh cũng cần được theo dõi toàn diện. Kiểm soát cận thị không chỉ là giảm tốc độ tăng độ trên kính, mà còn theo dõi trục nhãn cầu và sức khỏe mắt lâu dài. Các phương pháp như kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc atropine nồng độ thấp cần cá thể hóa theo tuổi, độ cận, khúc xạ, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt và khả năng tái khám. Ortho-K giúp định hình giác mạc tạm thời khi ngủ và có thể hỗ trợ kiểm soát tiến triển cận ở một số trẻ, nhưng không chữa khỏi cận vĩnh viễn và không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ bệnh võng mạc ở mắt cận thị.

Người trưởng thành cận thị cao, đặc biệt người làm việc nhiều với màn hình, lái xe, chơi thể thao đối kháng hoặc chuẩn bị phẫu thuật mắt, cũng nên có lần khám đáy mắt đầy đủ. Phụ nữ mang thai cận thị cao thường lo lắng về võng mạc; việc có cần hạn chế sinh thường hay không không thể chỉ dựa vào độ cận, mà cần đánh giá thực tế đáy mắt và trao đổi giữa bác sĩ sản khoa với bác sĩ mắt khi cần.

Quy trình khám khi nghi ngờ rách võng mạc

Khi đến khám mắt vì ruồi bay, chớp sáng hoặc cận thị cao, bác sĩ thường bắt đầu bằng hỏi bệnh kỹ. Những chi tiết như triệu chứng xuất hiện khi nào, ở một hay hai mắt, có tăng lên không, có chấn thương không, có tiền sử phẫu thuật mắt hay bệnh võng mạc không đều rất quan trọng. Người bệnh nên mô tả trung thực, không cần dùng thuật ngữ chuyên môn. Ví dụ: “tôi thấy như tia chớp ở góc mắt trái khi quay mắt” hoặc “có một vùng tối từ dưới lên” sẽ giúp định hướng khám.

Sau đó, người bệnh được kiểm tra thị lực, đo khúc xạ khi phù hợp, đo nhãn áp và khám phần trước mắt. Bước quan trọng là soi đáy mắt sau giãn đồng tử, trừ khi có chống chỉ định hoặc bác sĩ cần cân nhắc tình huống đặc biệt. Thuốc giãn đồng tử giúp quan sát võng mạc ngoại biên tốt hơn, nhưng có thể gây chói và mờ gần tạm thời. Bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh nhìn nhiều hướng để quan sát các vùng chu biên.

Nếu phát hiện tổn thương, bác sĩ sẽ giải thích mức độ nguy cơ và hướng xử trí. Một số trường hợp cần laser quang đông bao quanh vết rách nhằm tạo sẹo dính, giảm nguy cơ dịch lan dưới võng mạc. Một số trường hợp cần chuyển chuyên khoa võng mạc để đánh giá phẫu thuật. Cũng có trường hợp chưa cần can thiệp ngay nhưng phải tái khám đúng hẹn và quay lại sớm nếu triệu chứng thay đổi.

Laser dự phòng có phải ai cận cao cũng cần?

Không phải người cận thị cao nào cũng cần laser võng mạc. Laser dự phòng thường được cân nhắc khi có tổn thương nguy cơ như vết rách, lỗ võng mạc có kéo, thoái hóa dạng hàng rào kèm yếu tố nguy cơ hoặc mắt còn lại từng bong võng mạc. Quyết định này cần dựa trên khám đáy mắt trực tiếp, không nên làm chỉ vì nghe nói “cận cao thì phải bắn laser”.

Laser quang đông tạo các điểm sẹo nhỏ xung quanh vùng nguy cơ để giúp võng mạc dính chắc hơn với mô bên dưới. Mục tiêu là giảm khả năng dịch đi qua vết rách và gây bong võng mạc, nhưng không thể bảo đảm loại bỏ mọi rủi ro trong tương lai. Người đã laser vẫn cần theo dõi vì tổn thương mới có thể xuất hiện ở vị trí khác, đặc biệt nếu cận thị cao, dịch kính tiếp tục thay đổi hoặc có chấn thương.

Sau laser, bác sĩ thường dặn tái khám để đánh giá sẹo laser và hướng dẫn sinh hoạt trong giai đoạn đầu. Người bệnh không nên tự quyết định chơi thể thao mạnh, mang vác nặng hoặc bỏ tái khám khi chưa được tư vấn. Nếu sau laser vẫn thấy ruồi bay tăng, chớp sáng nhiều hơn, bóng che hoặc giảm thị lực, cần quay lại khám ngay.

Những yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ và kế hoạch theo dõi

Nguy cơ rách võng mạc không chỉ phụ thuộc vào số độ cận ghi trên đơn kính. Một người -6.00D nhưng trục nhãn cầu rất dài và có thoái hóa ngoại biên có thể cần theo dõi khác với người -8.00D nhưng đáy mắt ổn định. Vì vậy, bác sĩ mắt thường nhìn vào bức tranh tổng thể.

Tuổi là yếu tố quan trọng. Ở người lớn tuổi, bong dịch kính sau sinh lý thường gặp hơn; ở người cận thị cao, quá trình này có thể đến sớm. Tiền sử gia đình bong võng mạc, tiền sử phẫu thuật đục thủy tinh thể, chấn thương mắt, viêm trong mắt hoặc bệnh võng mạc trước đó cũng làm thay đổi cách theo dõi. Nghề nghiệp và lối sống cũng đáng cân nhắc: người thường xuyên chơi boxing, bóng rổ, cầu lông cường độ cao, làm việc trong môi trường dễ va đập mắt nên được tư vấn bảo vệ mắt phù hợp.

Đối với trẻ em, theo dõi cận thị cần kết hợp nhiều thông tin: độ cận, tốc độ tăng độ, thị lực hai mắt, điều tiết, tư thế học tập, thời gian ngoài trời, thời gian màn hình, bản đồ giác mạc khi dùng Ortho-K và chiều dài trục nhãn cầu. Không có một phương pháp kiểm soát cận thị phù hợp cho mọi trẻ. Việc chọn kính gọng, kính áp tròng, Ortho-K hay thuốc hỗ trợ phải do bác sĩ hoặc chuyên viên khúc xạ được đào tạo đánh giá, giải thích lợi ích và giới hạn, đồng thời hẹn tái khám định kỳ.

Sai lầm thường gặp ở người cận thị cao

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ mắt

Với người cận thị cao, điều quan trọng nhất là xây dựng thói quen theo dõi mắt lâu dài. Bạn không cần sống trong lo lắng, nhưng cũng không nên xem nhẹ các dấu hiệu mới. Hãy khám mắt định kỳ theo hẹn, lưu lại hồ sơ cận thị, kết quả soi đáy mắt và hỏi bác sĩ rõ khi nào cần quay lại sớm. Nếu có hai mắt cận lệch nhiều, từng chấn thương hoặc từng laser võng mạc, hãy nhắc lại thông tin này mỗi lần khám.

Trong sinh hoạt, nên bảo vệ mắt khi chơi thể thao hoặc làm việc có nguy cơ va đập. Tránh tự thử các bài tập, thuốc uống hoặc mẹo dân gian được quảng cáo là làm võng mạc khỏe lại hoặc hết cận. Hiện không có bằng chứng chắc chắn cho những cam kết như vậy. Dinh dưỡng cân bằng, ngủ đủ, kiểm soát bệnh toàn thân như đái tháo đường, tăng huyết áp nếu có là những yếu tố hỗ trợ sức khỏe mắt nói chung, nhưng không thay thế soi đáy mắt khi có nguy cơ.

Với trẻ cận thị, cha mẹ nên chú ý thời gian học gần, ánh sáng, tư thế, thời gian ngoài trời và tái khám đúng lịch. Nếu trẻ được chỉ định phương pháp kiểm soát cận thị, cần hiểu rằng mục tiêu là làm chậm tiến triển ở mức phù hợp, không cam kết ngừng tăng độ hoàn toàn. Việc theo dõi trục nhãn cầu giúp đánh giá xu hướng phát triển của mắt tốt hơn so với chỉ nhìn vào số độ kính từng lần.

Khi nào nên đến phòng khám mắt?

Bạn nên đặt lịch khám mắt nếu thuộc nhóm cận thị cao, đặc biệt khi lâu rồi chưa soi đáy mắt. Người đã từng được thông báo có võng mạc mỏng, thoái hóa ngoại biên, lỗ võng mạc hoặc từng laser nên tái khám đúng hẹn. Nếu có triệu chứng mới như ruồi bay, chớp sáng, bóng che, nhìn mờ đột ngột, không nên chờ đến lịch định kỳ.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, người bệnh có thể được khám mắt, đo khúc xạ, tư vấn kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K, tròng kính Essilor/ZEISS và soi đáy mắt khi phù hợp. Phòng khám định vị theo hướng khám mắt và khúc xạ cẩn trọng, giải thích rõ cho người bệnh, không quảng cáo quá mức. Một số hệ thống hỗ trợ như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 được sử dụng trong quy trình kính và khúc xạ tùy nhu cầu.

Địa chỉ phòng khám: 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre. Hotline: 079 860 86 86. Khi đi khám đáy mắt, bạn nên mang theo kính đang dùng, toa kính cũ, hồ sơ laser hoặc phẫu thuật mắt nếu có, danh sách thuốc đang dùng và thông tin bệnh toàn thân. Nếu dự kiến giãn đồng tử, nên sắp xếp người đưa về nếu bạn dễ chói, phải lái xe xa hoặc làm việc cần nhìn gần ngay sau khám.

Câu hỏi người bệnh thường đặt ra khi nghe nói về rách võng mạc

Nhiều người cận thị cao chỉ bắt đầu quan tâm đến võng mạc khi nghe bạn bè hoặc người thân từng bị bong võng mạc. Thực tế, mục tiêu của khám định kỳ là phát hiện sớm nhóm nguy cơ chứ không phải tạo cảm giác lo sợ. Nếu đáy mắt bình thường, bạn vẫn có cơ sở yên tâm hơn và biết khi nào cần tái khám. Nếu có tổn thương, bác sĩ có thể giải thích mức độ, phương án theo dõi hoặc can thiệp phù hợp.

Một câu hỏi phổ biến là “tôi cận bao nhiêu độ thì chắc chắn bị rách?”. Không có ngưỡng độ cận nào cho phép kết luận chắc chắn. Nguy cơ tăng khi độ cận và trục nhãn cầu tăng, nhưng mỗi mắt khác nhau. Vì vậy, cách tiếp cận an toàn là khám đáy mắt thay vì suy đoán dựa trên số độ. Tương tự, việc không có triệu chứng không loại trừ hoàn toàn tổn thương ngoại biên.

Người bệnh cũng nên hiểu rằng bác sĩ mắt không chỉ tìm vết rách. Soi đáy mắt còn giúp phát hiện nhiều bệnh mắt khác như bệnh lý hoàng điểm do cận thị, xuất huyết võng mạc, dấu hiệu bệnh mạch máu võng mạc, biến đổi gai thị hoặc tổn thương liên quan bệnh toàn thân. Với người cận thị cao, một lần khám kỹ có thể cung cấp nhiều thông tin để lập kế hoạch chăm sóc mắt lâu dài.

Câu hỏi thường gặp