TƯ VẤN NHÃN KHOA TỪ PHÒNG KHÁM MẮT BS MINH BẾN TRE
Tật khúc xạ là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào nên đo mắt tại Bến Tre
Tật khúc xạ là nhóm rối loạn thị giác rất thường gặp, bao gồm cận thị, viễn thị, loạn thị và lão thị. Khi mắt không hội tụ ánh sáng đúng trên võng mạc, hình ảnh sẽ bị mờ, nhòe, méo hoặc nhanh mỏi mắt. Việc phát hiện sớm, đo khúc xạ đúng quy trình và cắt kính phù hợp giúp người bệnh nhìn rõ hơn, học tập và làm việc thoải mái hơn, đồng thời hạn chế nguy cơ bỏ sót các vấn đề mắt đi kèm.
Tật khúc xạ là gì?
Tật khúc xạ là tình trạng hệ quang học của mắt không đưa tia sáng hội tụ chính xác trên võng mạc. Trong một mắt bình thường, ánh sáng đi qua giác mạc, thủy tinh thể rồi được hội tụ trên võng mạc để tạo hình ảnh rõ nét. Khi chiều dài nhãn cầu, độ cong giác mạc, công suất thủy tinh thể hoặc khả năng điều tiết không tương thích với nhau, điểm hội tụ có thể nằm trước võng mạc, sau võng mạc hoặc bị tách thành nhiều tiêu tuyến. Kết quả là người bệnh nhìn mờ, nhìn nhòe, nhìn méo, nhanh mỏi mắt hoặc phải gắng sức để nhìn rõ.Nói đơn giản, tật khúc xạ giống như một chiếc máy ảnh bị lệch tiêu điểm. Vật vẫn ở trước mắt, ánh sáng vẫn đi vào mắt, nhưng hình ảnh không rơi đúng vị trí cần thiết để não nhận được tín hiệu rõ ràng. Vì vậy, nhiều người mắc tật khúc xạ có cảm giác “mắt yếu”, “nhìn không nét”, “chữ bị bóng”, “lái xe ban đêm không tự tin” hoặc “đọc sách một lúc là mỏi mắt”.
Các dạng tật khúc xạ thường gặp gồm cận thị, viễn thị, loạn thị và lão thị. Cận thị làm người bệnh nhìn xa mờ. Viễn thị thường gây khó chịu khi nhìn gần, đặc biệt ở trẻ em hoặc người phải điều tiết nhiều. Loạn thị làm hình ảnh bị nhòe hoặc méo ở nhiều khoảng cách. Lão thị là giảm khả năng nhìn gần do tuổi, thường xuất hiện rõ sau khoảng 40 tuổi. Một người có thể chỉ mắc một loại, nhưng cũng có thể phối hợp nhiều loại, ví dụ cận kèm loạn, viễn kèm loạn hoặc lão thị trên nền cận thị sẵn có.
Điều quan trọng là tật khúc xạ có thể được điều chỉnh bằng kính gọng, kính áp tròng, một số phương pháp kiểm soát cận thị ở trẻ em, hoặc phẫu thuật khúc xạ trong những trường hợp phù hợp. Tuy nhiên, trước khi chọn cách điều chỉnh, người bệnh cần được khám mắt và đo khúc xạ đúng quy trình. Không nên chỉ dựa vào số đo máy tự động hoặc tự mua kính theo cảm giác, vì một toa kính tốt không chỉ là con số độ cận, độ viễn, độ loạn, mà còn liên quan đến thị lực tối đa, cân bằng hai mắt, khoảng cách đồng tử, nhu cầu sử dụng và tình trạng sức khỏe mắt.
Các loại tật khúc xạ phổ biến
1. Cận thị
Cận thị là dạng tật khúc xạ trong đó người bệnh nhìn gần tương đối rõ nhưng nhìn xa mờ. Về mặt quang học, tia sáng thường hội tụ trước võng mạc. Nguyên nhân có thể do nhãn cầu dài hơn bình thường, giác mạc quá cong, hoặc công suất khúc xạ của mắt mạnh hơn so với chiều dài nhãn cầu.Dấu hiệu thường gặp là trẻ nhìn bảng không rõ, phải nheo mắt, lại gần tivi, cúi sát vở, đọc biển báo xa khó khăn hoặc hay than mỏi mắt sau giờ học. Người lớn bị cận thị có thể khó nhìn khi lái xe, xem màn hình trình chiếu, nhìn số nhà, bảng hiệu hoặc các chi tiết ở xa.2. Viễn thị
Viễn thị là tình trạng mắt có xu hướng hội tụ hình ảnh phía sau võng mạc. Người viễn thị có thể nhìn xa khá hơn nhìn gần, nhưng điều này không phải lúc nào cũng đúng. Ở người trẻ, khả năng điều tiết còn tốt nên có thể “kéo” hình ảnh về rõ trong một thời gian, nhưng đổi lại mắt phải gắng sức nhiều hơn.Người viễn thị thường dễ mỏi mắt khi đọc sách, học bài, dùng điện thoại, làm máy tính hoặc làm việc gần kéo dài. Trẻ em viễn thị chưa được phát hiện có thể hay dụi mắt, kém tập trung, đau đầu vùng trán, né tránh đọc chữ nhỏ hoặc có nguy cơ lé trong một số trường hợp viễn thị cao.3. Loạn thị
Loạn thị xảy ra khi giác mạc hoặc thủy tinh thể có độ cong không đều giữa các kinh tuyến. Thay vì hội tụ thành một điểm rõ, ánh sáng tạo thành nhiều tiêu tuyến, khiến hình ảnh bị nhòe, bóng, méo hoặc không sắc nét.Người bị loạn thị có thể nhìn mờ cả xa lẫn gần, nhìn đèn ban đêm bị tỏa sáng, chữ có bóng, khó phân biệt các ký tự giống nhau, hoặc phải nghiêng đầu, nheo mắt để nhìn rõ hơn. Loạn thị nhẹ đôi khi bị bỏ qua, nhưng nếu không chỉnh đúng có thể làm kính mới không thoải mái hoặc gây nhức đầu kéo dài.4. Lão thị
Lão thị là tình trạng giảm khả năng điều tiết theo tuổi, thường rõ dần sau 40 tuổi. Người bệnh bắt đầu phải đưa điện thoại ra xa hơn, cần ánh sáng mạnh hơn khi đọc, khó nhìn chữ nhỏ hoặc mỏi mắt khi làm việc gần.Lão thị không phải là bệnh nguy hiểm, mà là thay đổi sinh lý của mắt theo thời gian. Tuy nhiên, nếu chọn kính đọc, kính hai tròng hoặc kính đa tròng không phù hợp, người bệnh có thể bị chóng mặt, khó thích nghi, nhìn máy tính không thoải mái hoặc phải thay đổi tư thế cổ vai gáy khi làm việc.Dấu hiệu tật khúc xạ không nên bỏ qua
Nhiều người cho rằng chỉ khi nhìn mờ rõ rệt mới cần đi khám mắt. Trên thực tế, tật khúc xạ có thể biểu hiện rất âm thầm, đặc biệt ở trẻ em. Trẻ thường không biết so sánh thế nào là nhìn rõ hoặc nhìn mờ, nên cha mẹ dễ nhầm với lười học, mất tập trung, thiếu chú ý hoặc tư thế học chưa tốt. Ở người lớn, mắt mỏi kéo dài đôi khi bị quy cho thiếu ngủ, làm việc nhiều hoặc stress, trong khi nguyên nhân có thể là độ kính chưa phù hợp.Nhìn xa mờ
Khó đọc bảng, biển báo, số nhà, màn hình chiếu hoặc khuôn mặt ở xa là dấu hiệu thường gặp của cận thị hoặc loạn thị. Người bệnh có thể nheo mắt để hình ảnh tạm rõ hơn.Nhìn gần nhanh mỏi
Đọc sách, học bài, dùng điện thoại hoặc làm máy tính một lúc là mỏi mắt, nhức đầu, chảy nước mắt có thể liên quan đến viễn thị, loạn thị, lão thị hoặc rối loạn điều tiết.Chữ bị bóng hoặc méo
Nhìn chữ có bóng, đèn tỏa tia, hình ảnh không sắc nét ở cả xa và gần thường gợi ý loạn thị hoặc kính hiện tại chưa chỉnh đúng trục loạn.Thay đổi tư thế khi nhìn
Trẻ cúi sát vở, nghiêng đầu, che một mắt, lại gần tivi hoặc né tránh đọc chữ nhỏ là những dấu hiệu nên được kiểm tra thị lực và đo khúc xạ.Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây tật khúc xạ
Tật khúc xạ hình thành do sự mất cân đối giữa chiều dài nhãn cầu, độ cong giác mạc, công suất thủy tinh thể và cơ chế điều tiết. Một số người có yếu tố di truyền rõ rệt, ví dụ cha mẹ cận thị thì con có nguy cơ cận thị cao hơn. Một số trường hợp khác liên quan đến môi trường học tập, thời gian nhìn gần kéo dài, ít hoạt động ngoài trời, thói quen dùng thiết bị điện tử và cường độ học tập.Ở trẻ em, cận thị học đường đang là vấn đề được nhiều phụ huynh quan tâm. Trẻ học nhiều, ít ra ngoài, đọc sách hoặc dùng màn hình ở khoảng cách quá gần có thể làm tăng nguy cơ tiến triển cận thị. Tuy nhiên, không nên quy toàn bộ cận thị cho điện thoại hoặc máy tính. Cận thị là kết quả của nhiều yếu tố phối hợp, bao gồm di truyền, môi trường, thời gian nhìn gần, ánh sáng, tư thế và đặc điểm phát triển của mắt.
Ở người trưởng thành, thay đổi độ kính có thể liên quan đến công việc thị giác, bệnh lý chuyển hóa, dùng thuốc, khô mắt, đục thủy tinh thể sớm hoặc thay đổi điều tiết. Ở người trên 40 tuổi, việc khó đọc gần thường do lão thị, nhưng vẫn cần đo mắt cẩn thận để phân biệt với viễn thị, loạn thị chưa chỉnh, khô mắt hoặc bệnh lý đáy mắt.
Vì vậy, khi đánh giá tật khúc xạ, bác sĩ hoặc chuyên viên khúc xạ không chỉ đọc số máy. Cần hỏi bệnh sử, nghề nghiệp, thói quen sử dụng mắt, khoảng cách làm việc, loại kính đang đeo, thời gian xuất hiện triệu chứng và kiểm tra thị lực từng mắt. Đặc biệt với trẻ em, nhiều trường hợp cần nhỏ thuốc liệt điều tiết theo chỉ định để xác định chính xác độ khúc xạ thật, tránh kê kính dựa trên co quắp điều tiết hoặc số đo chưa ổn định.
Đo khúc xạ là gì và vì sao không nên đo qua loa?
Đo khúc xạ là quá trình xác định mắt cần công suất kính như thế nào để đạt thị lực rõ và thoải mái. Trong thực tế, nhiều người nghĩ đo khúc xạ chỉ là ngồi vào máy đo tự động rồi lấy số cắt kính. Cách hiểu này chưa đầy đủ. Máy đo khúc xạ tự động là một bước tham khảo quan trọng, nhưng toa kính cuối cùng cần được tinh chỉnh qua đo chủ quan, thử kính, kiểm tra cân bằng hai mắt và đánh giá cảm giác nhìn thực tế.Một quy trình đo khúc xạ tốt thường bắt đầu bằng khai thác triệu chứng: người bệnh nhìn mờ xa hay gần, mờ một mắt hay hai mắt, mỏi mắt khi học hay khi làm máy tính, kính cũ đeo bao lâu, có đau đầu hoặc chóng mặt không. Sau đó, người bệnh được kiểm tra thị lực không kính, thị lực với kính cũ nếu có, đo khúc xạ khách quan bằng máy, soi bóng đồng tử hoặc các kỹ thuật bổ sung khi cần, rồi đo khúc xạ chủ quan để tìm độ kính tối ưu.
Với người có loạn thị, việc xác định trục loạn rất quan trọng. Sai trục loạn có thể làm người bệnh nhìn méo, nhức đầu hoặc khó thích nghi dù “số độ” nhìn có vẻ gần đúng. Với người cận thị, kê quá độ có thể làm mắt căng, khó chịu, nhất là khi nhìn gần. Với người viễn thị, nếu bỏ sót độ viễn hoặc không đánh giá điều tiết, người bệnh có thể tiếp tục mỏi mắt dù thị lực xa vẫn đạt mức chấp nhận được.
Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh, quy trình tư vấn tật khúc xạ tại Bến Tre được định hướng theo nguyên tắc: đo đúng, giải thích dễ hiểu và chọn kính theo nhu cầu thật. Người đi học cần kính rõ bảng nhưng vẫn thoải mái khi đọc gần. Người làm văn phòng cần chú ý khoảng cách màn hình, ánh sáng và thời gian làm việc. Người lớn tuổi cần cân nhắc kính đọc, kính văn phòng hoặc kính đa tròng tùy thói quen sinh hoạt. Người lái xe cần ưu tiên thị lực xa, độ tương phản và khả năng nhìn trong điều kiện ánh sáng thay đổi.Nếu anh/chị đang cần kiểm tra thị lực hoặc nghi ngờ kính hiện tại không còn phù hợp, có thể xem thêm dịch vụ đo khúc xạ tại Phòng khám mắt BS Minh. Đây là bước nền tảng trước khi tư vấn tròng kính, gọng kính, kính đa tròng, kính kiểm soát cận thị hoặc các giải pháp thị giác chuyên biệt khác.
Các cách điều chỉnh tật khúc xạ hiện nay
Tật khúc xạ có thể được điều chỉnh bằng nhiều phương pháp. Lựa chọn nào phù hợp phụ thuộc vào tuổi, độ khúc xạ, nghề nghiệp, sức khỏe mắt, nhu cầu thẩm mỹ, khả năng chăm sóc kính áp tròng và kỳ vọng của người bệnh. Không có một phương pháp tốt nhất cho tất cả mọi người; chỉ có phương pháp phù hợp nhất với từng trường hợp.Kính gọng
Kính gọng là phương pháp phổ biến, an toàn, dễ sử dụng và phù hợp với hầu hết người mắc tật khúc xạ. Kính gọng có thể chỉnh cận thị, viễn thị, loạn thị, lão thị hoặc phối hợp nhiều tật khúc xạ. Chất lượng kính phụ thuộc vào toa kính, thiết kế tròng, vật liệu, lớp phủ, tâm kính, chiều cao lắp kính và độ phù hợp của gọng với khuôn mặt.Kính áp tròng
Kính áp tròng có ưu điểm thẩm mỹ, trường nhìn rộng và thuận tiện trong một số hoạt động. Tuy nhiên, người dùng cần tuân thủ vệ sinh, thời gian đeo, lịch tái khám và hướng dẫn chăm sóc để hạn chế viêm nhiễm hoặc biến chứng giác mạc.Kiểm soát cận thị trẻ em
Với trẻ cận thị tiến triển, mục tiêu không chỉ là nhìn rõ mà còn theo dõi tốc độ tăng độ và chiều dài trục nhãn cầu nếu có điều kiện. Một số giải pháp có thể được cân nhắc như tròng kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc các phương pháp khác theo chỉ định chuyên môn.Phẫu thuật khúc xạ
Phẫu thuật khúc xạ có thể phù hợp với một số người trưởng thành có độ ổn định và giác mạc đủ điều kiện. Trước khi quyết định, cần khám chuyên sâu, đánh giá giác mạc, độ khô mắt, độ dày giác mạc, nghề nghiệp và nguy cơ tái cận hoặc biến chứng.Nếu đã có toa kính và cần tư vấn loại tròng, gọng, cách lắp kính hoặc kiểm tra lại kính đang đeo, anh/chị có thể tham khảo dịch vụ cắt kính cận. Với người có loạn thị, độ cao, lệch khúc xạ hai mắt hoặc kính đa tròng, việc đo thông số lắp kính và kiểm tra sau lắp càng quan trọng.
Tật khúc xạ ở trẻ em: vì sao cần phát hiện sớm?
Trẻ em là nhóm cần được quan tâm đặc biệt khi nói về tật khúc xạ. Không giống người lớn, trẻ thường không mô tả chính xác cảm giác nhìn mờ. Một trẻ cận thị có thể chỉ im lặng ngồi gần bảng hơn. Một trẻ viễn thị có thể tránh đọc sách vì nhanh mỏi mắt. Một trẻ loạn thị có thể viết chậm, đọc nhầm chữ hoặc hay nhức đầu sau giờ học. Nếu phụ huynh chỉ nhìn vào điểm số hoặc thái độ học tập, vấn đề thị giác có thể bị bỏ sót.Phát hiện sớm tật khúc xạ ở trẻ giúp trẻ nhìn rõ hơn trong lớp học, giảm nheo mắt, giảm tư thế cúi sát và cải thiện sự tự tin khi sinh hoạt. Quan trọng hơn, một số tật khúc xạ cao hoặc chênh lệch giữa hai mắt có thể liên quan đến nhược thị nếu không được chỉnh đúng trong giai đoạn phát triển thị giác. Nhược thị không đơn giản là “đeo kính là rõ ngay”; nếu phát hiện muộn, khả năng phục hồi thị lực có thể hạn chế hơn.
Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám mắt khi thấy trẻ nheo mắt, nghiêng đầu, che một mắt, lại gần tivi, than đau đầu, dụi mắt nhiều, đọc sách nhanh mỏi, học giảm tập trung hoặc giáo viên phản ánh trẻ khó nhìn bảng. Ngay cả khi trẻ không than phiền, việc kiểm tra thị lực định kỳ vẫn có giá trị, nhất là trong độ tuổi học đường hoặc khi gia đình có tiền sử cận thị cao.
Khi khám tật khúc xạ cho trẻ, không nên chỉ đo nhanh bằng máy rồi cắt kính. Trẻ có khả năng điều tiết mạnh, vì vậy số đo có thể dao động. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định nhỏ thuốc liệt điều tiết để xác định độ thật, đặc biệt ở trẻ nghi ngờ viễn thị, co quắp điều tiết, lé, nhược thị hoặc kết quả đo không ổn định. Sau khi có toa kính, trẻ cần được hướng dẫn cách đeo kính, lịch tái khám và cách chăm sóc mắt trong học tập.
Gợi ý cho phụ huynh
Không nên chờ trẻ than “con nhìn mờ” mới đi khám. Trẻ nhỏ thường nghĩ cách nhìn của mình là bình thường. Khám mắt định kỳ giúp phát hiện cận thị, viễn thị, loạn thị, lệch khúc xạ hai mắt và các vấn đề thị giác khác sớm hơn.Tật khúc xạ ở người làm việc văn phòng
Người làm việc văn phòng thường gặp một nhóm than phiền rất đặc trưng: nhìn màn hình lâu bị mỏi mắt, khô mắt, nhức đầu, cổ vai gáy căng, nhìn xa sau khi rời máy tính bị mờ tạm thời hoặc phải chớp mắt liên tục mới rõ. Không phải tất cả những triệu chứng này đều do tật khúc xạ, nhưng tật khúc xạ chưa chỉnh đúng là một nguyên nhân rất thường gặp.Một người cận thị nhẹ không đeo kính có thể nhìn màn hình gần vẫn được nhưng nhìn xa mờ. Một người viễn thị nhẹ có thể nhìn xa tốt nhưng khi làm máy tính cả ngày lại mỏi mắt nhiều. Một người loạn thị chưa chỉnh có thể thấy chữ trên màn hình không sắc nét, phải tăng cỡ chữ hoặc nghiêng đầu để nhìn. Người trên 40 tuổi có lão thị có thể phải đưa màn hình xa hơn, cúi cổ sai tư thế hoặc dùng kính đọc không phù hợp cho khoảng cách máy tính.
Vì vậy, với nhóm làm văn phòng, khám tật khúc xạ nên đi kèm khai thác khoảng cách làm việc thật: khoảng cách mắt đến màn hình, loại màn hình, thời gian dùng máy tính, có dùng nhiều điện thoại hay không, có cần nhìn tài liệu giấy, có họp trình chiếu hoặc lái xe nhiều không. Một toa kính tối ưu cho văn phòng không chỉ giúp nhìn rõ chữ mà còn cần tạo cảm giác thoải mái trong nhiều giờ làm việc.Ngoài kính, người làm việc màn hình nên chú ý ánh sáng phòng, vị trí màn hình, tần suất chớp mắt, nghỉ giải lao thị giác và tình trạng khô mắt. Nếu đã thay kính nhưng vẫn cay xốn, cộm, rát, nhìn lúc rõ lúc mờ, cần kiểm tra thêm bề mặt nhãn cầu, phim nước mắt và thói quen sử dụng màn hình.
Tật khúc xạ ở người lớn tuổi
Ở người lớn tuổi, nhìn mờ không nên mặc định là do tăng độ kính. Lão thị là nguyên nhân thường gặp làm khó nhìn gần, nhưng người lớn tuổi cũng có thể bị đục thủy tinh thể, bệnh võng mạc, glôcôm, khô mắt hoặc các bệnh lý toàn thân ảnh hưởng đến thị giác. Vì vậy, khi người trên 40 tuổi hoặc 50 tuổi thấy kính cũ không còn rõ, nên khám mắt thay vì chỉ đo kính nhanh.Một vấn đề thường gặp là người bệnh tự mua kính đọc sẵn. Kính đọc sẵn có thể giúp một số người đọc gần tạm thời, nhưng không giải quyết được loạn thị, chênh lệch độ hai mắt, khoảng cách đồng tử hoặc nhu cầu nhìn ở nhiều khoảng cách. Với người vừa cần nhìn xa, vừa dùng máy tính, vừa đọc sách, lựa chọn kính có thể là kính đọc riêng, kính văn phòng, kính hai tròng hoặc kính đa tròng tùy nhu cầu.
Nếu người lớn tuổi nhìn mờ kèm chói sáng, lóa đèn ban đêm, nhìn màu sắc kém tươi, thay kính nhiều lần vẫn không rõ, hoặc thị lực giảm không tương xứng với số độ, cần khám chuyên khoa mắt để đánh giá thủy tinh thể, võng mạc và thần kinh thị. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa một lần đo kính thông thường và một lần khám mắt đầy đủ.
Khám và tư vấn tật khúc xạ tại Bến Tre
Tại Bến Tre, nhu cầu khám tật khúc xạ ngày càng tăng ở cả trẻ em, học sinh, người làm văn phòng và người lớn tuổi. Nhiều người đến khám khi đã đeo kính nhiều năm nhưng không biết độ hiện tại còn phù hợp hay không. Một số phụ huynh đưa trẻ đi đo mắt khi thấy trẻ tăng độ nhanh, ngồi học sai tư thế hoặc không nhìn rõ bảng. Một số người lớn tuổi cần phân biệt giữa lão thị thông thường và các bệnh lý mắt khác gây nhìn mờ.Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh – Bến Tre kết hợp khám mắt chuyên khoa và tư vấn kính thuốc trong cùng một quy trình. Lợi thế của mô hình này là người bệnh không chỉ được đo số kính, mà còn được đánh giá trong bối cảnh sức khỏe mắt, nghề nghiệp, tuổi, thói quen sử dụng mắt và nhu cầu thị giác hằng ngày.Với trẻ em, phòng khám chú trọng phát hiện tật khúc xạ, tư vấn kiểm soát cận thị khi cần, theo dõi tiến triển và hướng dẫn phụ huynh chăm sóc mắt. Với người trưởng thành, quy trình tập trung vào thị lực rõ, cảm giác đeo kính thoải mái và lựa chọn tròng kính phù hợp. Với người lớn tuổi, việc khám mắt giúp phân biệt lão thị, thay đổi độ kính và các nguyên nhân nhìn mờ khác.
