Tóm tắt nhanh cho cha mẹ

Vì sao trẻ bị nhức mắt khi học bài?

Học bài là hoạt động nhìn gần kéo dài. Khi nhìn gần, mắt phải phối hợp nhiều chức năng cùng lúc: điều tiết để lấy nét, quy tụ hai mắt để nhìn một hình, chớp mắt đủ để giữ bề mặt mắt ẩm, đồng thời não phải duy trì chú ý. Nếu một khâu nào đó hoạt động quá tải hoặc không ổn định, trẻ có thể cảm thấy nhức mắt, căng mắt, đau đầu, nhìn mờ hoặc muốn dừng học.

Ở trẻ em, hệ thống thị giác vẫn đang phát triển và khả năng mô tả triệu chứng chưa hoàn chỉnh. Nhiều trẻ không nói rõ là đau mắt hay mỏi mắt, mà chỉ nói con không thích học, chữ nhảy, chữ nhòe, con buồn ngủ, con đau đầu. Một số trẻ dụi mắt liên tục, cúi sát vở, nghiêng đầu, che một mắt hoặc né tránh đọc sách. Những biểu hiện này cần được nhìn như tín hiệu sức khỏe, không nên vội quy kết trẻ lười học.

Câu hỏi thường gặp của phụ huynh là nhức mắt khi học bài trẻ có thể bị cận, viễn hoặc rối loạn điều tiết hay không. Câu trả lời là có thể. Tuy nhiên, đó không phải là toàn bộ nguyên nhân. Trẻ cũng có thể nhức mắt do ánh sáng học tập không phù hợp, bàn ghế sai tư thế, học liên tục không nghỉ, dùng thiết bị điện tử quá lâu, dị ứng mắt, viêm bờ mi, khô mắt hoặc hiếm hơn là bệnh lý trong mắt. Vì vậy, đánh giá cần đi từ triệu chứng, thói quen sinh hoạt, thị lực, khúc xạ đến khám cấu trúc mắt.

Nhức mắt khi học bài và cận thị: nhận biết thế nào?

Cận thị là tình trạng hình ảnh ở xa hội tụ trước võng mạc, khiến trẻ nhìn xa mờ. Trẻ cận thị có thể than không nhìn rõ bảng, nheo mắt khi xem tivi, ngồi gần màn hình, cúi sát khi nhìn vật ở xa hoặc đọc chữ trên bảng chậm hơn bạn bè. Với bài học trên vở, trẻ cận nhẹ đôi khi vẫn đọc rõ, nên phụ huynh có thể không phát hiện sớm nếu chỉ hỏi con có nhìn thấy sách hay không.

Nhức mắt trong cận thị có thể xuất hiện khi trẻ cố nheo mắt để nhìn xa, khi độ cận tăng nhanh hoặc khi kính đang dùng không còn phù hợp. Một số trẻ cận thị kèm loạn thị sẽ mỏi mắt rõ hơn khi đọc chữ nhỏ. Trẻ cũng có thể bị nhức mắt do dùng kính sai độ, đeo kính không đúng tâm, gọng trượt, tròng kính trầy xước hoặc thói quen học quá gần.

Điểm cần thận trọng là không phải trẻ nhức mắt khi học bài đều do cận. Có trẻ bị co quắp điều tiết làm kết quả đo máy giống cận thị giả. Nếu vội vàng cắt kính dựa trên một lần đo nhanh, kính có thể không phù hợp. Vì vậy, khi nghi ngờ cận thị ở trẻ, nên khám mắt và đo khúc xạ bởi nhân viên chuyên môn, có cân nhắc đo sau liệt điều tiết khi cần thiết.

Với trẻ đã được xác định cận thị, các lựa chọn như kính gọng đúng độ, tròng kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc atropine nồng độ thấp cần được cá thể hóa. Quyết định phụ thuộc vào tuổi, độ cận, tốc độ tăng độ, độ loạn, giác mạc, trục nhãn cầu, khả năng tuân thủ vệ sinh, sinh hoạt gia đình và lịch tái khám. Ortho-K có thể hỗ trợ kiểm soát cận thị trong một số trường hợp phù hợp, nhưng không chữa khỏi cận vĩnh viễn và cần theo dõi định kỳ.

Viễn thị và loạn thị cũng có thể làm trẻ nhức mắt

Nhiều phụ huynh nghĩ trẻ nhìn xa tốt thì mắt bình thường. Thực tế, trẻ viễn thị nhẹ đến trung bình có thể nhìn được nhờ khả năng điều tiết mạnh. Tuy nhiên, để duy trì hình ảnh rõ, mắt phải làm việc nhiều hơn, nhất là khi đọc sách hoặc viết bài. Sau một thời gian, trẻ có thể nhức mắt, đau đầu, mờ chữ, mất tập trung hoặc không muốn đọc.

Viễn thị chưa chỉnh ở trẻ nhỏ còn có thể liên quan đến lé trong hoặc nhược thị nếu mức độ đáng kể và kéo dài. Không phải mọi trường hợp viễn thị đều cần đeo kính ngay, vì trẻ có một phần viễn thị sinh lý theo tuổi. Việc quyết định theo dõi hay chỉnh kính phụ thuộc vào tuổi, mức độ viễn, thị lực, tình trạng hai mắt, lé, triệu chứng và đánh giá của bác sĩ. Đây là lý do cha mẹ không nên tự mua kính đọc, kính chống ánh sáng xanh hoặc kính không độ để giải quyết nhức mắt khi học bài.

Loạn thị là tình trạng giác mạc hoặc thể thủy tinh có độ cong không đều, làm hình ảnh bị méo hoặc mờ ở nhiều khoảng cách. Trẻ loạn thị có thể nhìn chữ bị bóng, nhòe nét, dễ nhức mắt khi đọc lâu, hay nghiêng đầu hoặc nheo mắt để tìm tư thế nhìn rõ hơn. Loạn thị có thể đi kèm cận hoặc viễn, nên biểu hiện không phải lúc nào cũng điển hình.

Rối loạn điều tiết: nguyên nhân dễ bị bỏ sót

Điều tiết là khả năng thay đổi công suất của thể thủy tinh để mắt nhìn rõ ở các khoảng cách khác nhau. Khi đọc sách, mắt phải tăng điều tiết; khi nhìn xa, mắt phải thư giãn điều tiết. Ở trẻ học nhiều, dùng màn hình nhiều hoặc có tật khúc xạ chưa chỉnh, hệ thống điều tiết có thể hoạt động không ổn định. Khi đó, trẻ có thể thấy chữ lúc rõ lúc mờ, nhức mắt, đau đầu, khó chuyển nhìn từ vở lên bảng, hoặc phải chớp mắt nhiều để lấy nét lại.

Rối loạn điều tiết có nhiều dạng. Có trẻ thiếu điều tiết, nghĩa là khó duy trì lấy nét khi nhìn gần. Có trẻ co quắp điều tiết, mắt giữ trạng thái điều tiết quá mức, làm nhìn xa mờ tạm thời sau khi học hoặc tạo ra kết quả đo giống cận thị. Có trẻ độ linh hoạt điều tiết kém, chuyển nhìn xa gần chậm, gây cảm giác mắt không theo kịp. Các tình huống này đều có thể khiến phụ huynh nghe con than nhức mắt khi học bài và nghĩ ngay đến cận thị.

Việc phân biệt cận thị thật, cận thị giả do co điều tiết, viễn thị ẩn hoặc rối loạn điều tiết thường cần đo khúc xạ cẩn thận. Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên khúc xạ có thể kiểm tra thị lực, đo máy, thử kính, đánh giá hai mắt phối hợp, hỏi thói quen học tập và trong một số trường hợp chỉ định nhỏ thuốc liệt điều tiết. Phụ huynh không nên tự dùng thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử hoặc thuốc giảm mỏi mắt không rõ thành phần.

Khi nào nhức mắt là dấu hiệu cần khám sớm?

Phần lớn trường hợp mỏi, nhức mắt khi học bài không phải cấp cứu, nhưng vẫn cần khám nếu triệu chứng lặp lại, ảnh hưởng học tập hoặc kèm dấu hiệu bất thường. Khám sớm giúp phát hiện tật khúc xạ, rối loạn điều tiết, nhược thị, lé kín, khô mắt, dị ứng hoặc các bệnh lý khác. Với trẻ đang trong giai đoạn phát triển thị giác, trì hoãn quá lâu có thể làm trẻ học kém do không nhìn rõ, tăng thói quen cúi gần và bỏ lỡ thời điểm can thiệp phù hợp.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám mắt nếu trẻ nhức mắt nhiều lần trong tuần, đau đầu sau giờ học, nhìn mờ, nheo mắt, đọc chậm, chép bài sai, ngồi quá gần bảng hoặc tivi, chảy nước mắt, đỏ mắt kéo dài, dụi mắt liên tục, sợ ánh sáng, nghiêng đầu, che một mắt, hoặc kết quả khám sức khỏe học đường báo thị lực giảm. Nếu trẻ đã đeo kính, nên tái khám khi trẻ than mỏi với kính đang dùng, kính trầy xước, gọng lệch, hoặc trẻ thường xuyên bỏ kính vì khó chịu.

Cần khám sớm hơn, không chờ theo dõi tại nhà, nếu trẻ đau mắt nhiều, đỏ mắt rõ, nhìn mờ đột ngột, chói sáng, thấy quầng sáng, có chấn thương, dị vật, tiết ghèn nhiều, sưng mi, sốt, đau đầu dữ dội, nôn ói, hoặc một bên mắt nhìn kém hơn hẳn. Đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng, viêm, chấn thương hoặc vấn đề cần xử trí kịp thời.

Khám mắt và đo khúc xạ giúp trả lời điều gì?

Khi đến khám vì nhức mắt khi học bài, mục tiêu không chỉ là đo xem trẻ có cận hay không. Một lần khám phù hợp nên giúp trả lời nhiều câu hỏi: thị lực hiện tại của trẻ ra sao, mắt phải và mắt trái có chênh lệch không, trẻ có cận, viễn, loạn thị hay không, độ đo có ổn định không, có dấu hiệu rối loạn điều tiết hay lé kín không, bề mặt mắt có khô hoặc viêm không, đáy mắt có cần kiểm tra thêm không. Những thông tin này giúp bác sĩ đưa ra lời khuyên thực tế cho học tập và theo dõi.

Đo khúc xạ ở trẻ khác với người lớn ở chỗ trẻ có khả năng điều tiết mạnh, dễ làm kết quả bị lệch nếu trẻ căng thẳng, cố nhìn hoặc nhìn gần quá lâu trước khi đo. Vì vậy, quy trình thường cần kết hợp đo máy, thử kính chủ quan, đánh giá thị lực, hỏi triệu chứng và có thể đo sau khi nghỉ mắt. Một số trường hợp cần nhỏ thuốc liệt điều tiết theo chỉ định để bộc lộ độ viễn ẩn hoặc phân biệt cận thật với co điều tiết. Thuốc này có tác dụng tạm thời như chói sáng, nhìn gần mờ trong vài giờ đến một thời gian nhất định tùy loại, nên cần được hướng dẫn rõ.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, trẻ có thể được khám mắt, đo khúc xạ, tư vấn kính và theo dõi kiểm soát cận thị khi phù hợp. Phòng khám định vị vào khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor/ZEISS. Các thiết bị và quy trình như hệ thống đo, cắt kính Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 hoặc tiêu chuẩn ZEISS Vision Expert có thể hỗ trợ quá trình đánh giá và làm kính, nhưng kết quả vẫn cần dựa trên khám lâm sàng và nhu cầu cụ thể của từng trẻ.

Quy trình thường gặp khi trẻ đi khám vì nhức mắt

Các yếu tố làm trẻ dễ nhức mắt khi học

Ngay cả khi trẻ đã được đo kính đúng, môi trường học tập không phù hợp vẫn có thể làm mắt nhức. Khoảng cách quá gần khiến mắt phải điều tiết và quy tụ nhiều hơn. Ánh sáng quá tối làm trẻ cúi sát vở; ánh sáng quá chói hoặc phản xạ trên màn hình làm trẻ nheo mắt. Bàn ghế không phù hợp chiều cao khiến cổ, vai và mắt cùng căng. Học liên tục nhiều giờ không nghỉ làm khả năng bù trừ của mắt giảm dần.

Thiết bị điện tử là yếu tố đáng chú ý. Khi nhìn màn hình, trẻ thường chớp mắt ít hơn và nhìn ở khoảng cách cố định trong thời gian dài. Điều này làm tăng khô mắt, mỏi điều tiết và nhức mắt. Việc dùng điện thoại trong bóng tối trước khi ngủ còn ảnh hưởng giấc ngủ, trong khi thiếu ngủ làm trẻ dễ đau đầu, nhạy cảm ánh sáng và khó tập trung. Theo American Academy of Ophthalmology, mỏi mắt do màn hình thường liên quan đến giảm chớp mắt và nhìn gần kéo dài; nghỉ mắt và điều chỉnh thói quen có thể giúp giảm khó chịu ở nhiều người, nhưng trẻ có triệu chứng kéo dài vẫn cần được khám.

Yếu tố gia đình cũng quan trọng. Nếu cha mẹ bị cận thị, trẻ có nguy cơ cận thị cao hơn. Nếu trẻ học nhiều, ít hoạt động ngoài trời, đọc sách ở khoảng cách gần hoặc có thói quen nằm đọc, nguy cơ mỏi mắt và tiến triển cận thị có thể tăng. Tuy vậy, không thể dự đoán chính xác một trẻ sẽ tăng độ bao nhiêu nếu chỉ dựa vào thói quen. Cần theo dõi định kỳ bằng thị lực, khúc xạ và trong một số trường hợp là trục nhãn cầu.

Những sai lầm thường gặp khi trẻ than nhức mắt

Sai lầm đầu tiên là chỉ yêu cầu trẻ cố học tiếp. Nếu trẻ thật sự nhìn mờ hoặc mỏi mắt, việc ép trẻ đọc lâu hơn có thể làm trẻ sợ học và hình thành tư thế xấu. Cha mẹ nên lắng nghe mô tả của trẻ, quan sát hành vi và đưa trẻ đi kiểm tra nếu triệu chứng lặp lại.

Sai lầm thứ hai là tự mua kính. Một số cửa hàng hoặc thiết bị đo nhanh có thể cho ra con số độ, nhưng với trẻ em, điều tiết mạnh có thể làm kết quả bị sai lệch. Kính quá độ hoặc sai trục loạn thị có thể làm trẻ nhức mắt hơn, chóng mặt, nhìn méo hoặc không muốn đeo. Nếu trẻ đã từng có toa kính, cũng không nên tự dùng lại toa cũ khi trẻ đã lớn hơn hoặc có triệu chứng mới.

Sai lầm thứ ba là lạm dụng thuốc nhỏ mắt. Nhiều loại thuốc được quảng cáo giảm mỏi, sáng mắt, hết đỏ mắt nhưng không phù hợp dùng kéo dài cho trẻ nếu không có chỉ định. Thuốc chứa chất co mạch có thể làm mắt bớt đỏ tạm thời nhưng không xử lý nguyên nhân. Thuốc kháng viêm, kháng sinh hoặc thuốc có corticoid càng cần được bác sĩ chỉ định vì có nguy cơ tác dụng phụ.

Sai lầm thứ tư là nghĩ kính làm mắt yếu đi. Kính đúng độ giúp hình ảnh rõ hơn và giảm gắng sức trong nhiều trường hợp. Trẻ không đeo kính khi cần có thể học khó hơn, cúi gần hơn và mỏi mắt hơn. Ngược lại, kính không đúng chỉ định hoặc đeo không đúng cách cũng gây khó chịu. Vì vậy, điều quan trọng không phải là tránh kính bằng mọi giá, mà là khám đúng, chỉnh đúng và theo dõi đúng.

Sai lầm thứ năm là xem các phương pháp kiểm soát cận thị như giải pháp chữa khỏi. Tròng kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc thuốc atropine nồng độ thấp có thể được cân nhắc cho một số trẻ nhằm làm chậm tiến triển cận thị, nhưng đáp ứng mỗi trẻ khác nhau và cần tái khám. Ortho-K không làm hết cận vĩnh viễn; khi ngưng mang kính ban đêm, giác mạc có xu hướng trở lại hình dạng ban đầu và độ cận có thể biểu hiện trở lại.

Lời khuyên thực tế của bác sĩ cho cha mẹ

Khi trẻ nhức mắt khi học bài, cha mẹ nên bắt đầu bằng việc giảm tải hợp lý trong vài ngày: cho trẻ nghỉ mắt sau mỗi khoảng học, nhắc trẻ nhìn xa, ngủ đủ, uống đủ nước, hạn chế màn hình giải trí kéo dài. Tuy nhiên, nếu triệu chứng tái diễn hoặc có dấu hiệu nhìn mờ, cần đặt lịch khám thay vì chỉ thay đổi thói quen. Mắt trẻ có thể nhìn rõ tạm thời nhờ điều tiết, nên việc trẻ nói vẫn thấy được không luôn đồng nghĩa mắt hoàn toàn bình thường.

Quy tắc nghỉ mắt dễ nhớ là sau một khoảng thời gian nhìn gần, trẻ nên nhìn ra xa để hệ điều tiết được thư giãn. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể biến thành hoạt động tự nhiên như đứng dậy lấy nước, nhìn cây ngoài cửa sổ, đi vài vòng trong nhà. Không cần biến nghỉ mắt thành áp lực mới; mục tiêu là giảm thời gian nhìn gần liên tục.

Hoạt động ngoài trời có vai trò quan trọng trong sức khỏe thị giác của trẻ. Nhiều nghiên cứu cho thấy thời gian ngoài trời nhiều hơn có liên quan đến giảm nguy cơ khởi phát cận thị ở trẻ. Điều này không có nghĩa trẻ đã cận sẽ không tăng độ nếu ra ngoài trời, nhưng đây là thói quen có lợi và nên được khuyến khích. Cha mẹ cần đảm bảo an toàn nắng, đội nón, tránh nhìn trực tiếp vào mặt trời và cân bằng với lịch học.

Về bàn học, nên chọn bàn ghế phù hợp chiều cao. Lưng trẻ được nâng đỡ, chân chạm sàn hoặc có điểm tựa, sách vở đặt ở khoảng cách vừa phải. Đèn học nên chiếu đủ sáng vùng vở, không chiếu thẳng vào mắt. Nếu trẻ dùng máy tính, màn hình nên đặt thấp hơn tầm mắt một chút, khoảng cách phù hợp và tránh phản chiếu ánh sáng. Điện thoại không nên là thiết bị học chính trong thời gian dài vì màn hình nhỏ khiến trẻ dễ cúi gần.

Với trẻ đeo kính, cha mẹ nên kiểm tra kính định kỳ. Gọng bị lệch làm tâm kính không đúng vị trí, tròng bẩn hoặc trầy làm hình ảnh kém rõ. Trẻ nhỏ thường không tự nhận ra kính hỏng mà chỉ than nhức mắt hoặc bỏ kính. Nếu trẻ liên tục kéo kính, nhìn qua mép kính, nghiêng đầu hoặc nói kính mới khó chịu sau vài ngày, nên quay lại kiểm tra.

Khi nào nên đến phòng khám mắt tại Bến Tre?

Gia đình ở Bến Tre nên cân nhắc đưa trẻ đi khám khi nhức mắt ảnh hưởng đến việc học, khi giáo viên báo trẻ nhìn bảng kém, khi trẻ có kết quả sàng lọc thị lực bất thường, hoặc khi cha mẹ nhận thấy trẻ cúi gần, nheo mắt, dụi mắt nhiều. Khám mắt không chỉ dành cho lúc mắt đau đỏ rõ rệt. Với trẻ đang đi học, kiểm tra định kỳ giúp phát hiện sớm tật khúc xạ và điều chỉnh trước khi trẻ gặp khó khăn kéo dài.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tọa lạc tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre. Phụ huynh có thể liên hệ hotline 079 860 86 86 để hỏi lịch khám, chuẩn bị giấy tờ và được hướng dẫn dịch vụ phù hợp như khám mắt tổng quát, đo khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em hoặc tư vấn Ortho-K khi có chỉ định. Việc lựa chọn phương án nào cần dựa trên thăm khám trực tiếp, không nên quyết định chỉ qua mô tả triệu chứng.

Nếu trẻ có biểu hiện nặng như đau mắt nhiều, đỏ mắt rõ, nhìn mờ đột ngột, chói sáng, chấn thương, nghi dị vật hoặc nhiễm trùng, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám sớm. Trong các tình huống này, không nên chờ đến lịch kiểm tra định kỳ hoặc tự dùng thuốc tại nhà. Mắt trẻ nhạy cảm và một số bệnh lý cần xử trí kịp thời để hạn chế biến chứng.

Câu hỏi thường gặp