Tóm tắt nhanh

Vì sao dùng máy tính dễ làm mắt khó chịu?

Khi nhìn màn hình, mắt phải duy trì nhiều hoạt động cùng lúc. Cơ thể mi phải điều tiết để giữ hình ảnh rõ ở khoảng cách gần hoặc trung gian. Hai mắt phải phối hợp hội tụ để cùng nhìn một điểm. Mi mắt phải chớp đều để dàn nước mắt lên giác mạc. Não phải xử lý ánh sáng, tương phản, chữ nhỏ, hình ảnh chuyển động và thông tin liên tục. Nếu làm việc trong nhiều giờ, đặc biệt khi ít nghỉ, các hệ thống này dễ bị quá tải.

Một điểm rất quan trọng là khi tập trung nhìn màn hình, tần suất chớp mắt thường giảm. Nhiều người không chỉ chớp ít hơn mà còn chớp không hoàn toàn, tức mí trên không khép đủ xuống mí dưới. Khi đó lớp phim nước mắt bị bốc hơi nhanh, bề mặt giác mạc không được phủ đều, gây cảm giác khô, cộm, xốn, nóng rát. Đây là lý do người không có bệnh mắt rõ ràng vẫn có thể khô mắt khi làm việc máy tính lâu.

Bên cạnh đó, màn hình đặt quá cao, phòng máy lạnh, quạt thổi trực tiếp, ánh sáng chói, chữ quá nhỏ, kính không đúng độ, loạn thị chưa chỉnh, lão thị bắt đầu ở tuổi ngoài 40, hoặc rối loạn phối hợp hai mắt đều có thể làm mắt nhanh mỏi. Vì vậy, không nên quy mọi khó chịu khi dùng máy tính chỉ là thiếu ngủ hoặc do màn hình. Cần nhìn vấn đề theo nhiều yếu tố.

Khô mắt là gì?

Khô mắt là tình trạng phim nước mắt không đủ ổn định để bảo vệ và nuôi dưỡng bề mặt mắt. Phim nước mắt không chỉ là nước. Nó gồm nhiều thành phần, trong đó có lớp lipid giúp giảm bốc hơi, lớp nước chứa chất dinh dưỡng và yếu tố bảo vệ, cùng lớp nhầy giúp nước mắt bám đều lên bề mặt giác mạc. Khi một hoặc nhiều thành phần bị rối loạn, người bệnh có thể có triệu chứng khô mắt.

Khô mắt có thể do giảm tiết nước mắt, tăng bốc hơi nước mắt, viêm bờ mi, rối loạn tuyến Meibomius, tuổi tác, thay đổi nội tiết, dùng một số thuốc toàn thân, môi trường khô lạnh, sau phẫu thuật mắt, đeo kính áp tròng, bệnh toàn thân hoặc thói quen dùng màn hình kéo dài. Trong thực tế, tăng bốc hơi do chớp mắt ít và rối loạn tuyến bờ mi là nhóm khá thường gặp ở người làm việc văn phòng.

Triệu chứng khô mắt không chỉ là cảm giác khô. Nhiều người lại than chảy nước mắt sống, đặc biệt khi ra gió hoặc nhìn màn hình lâu. Đây có thể là phản xạ của mắt khi bề mặt bị kích thích. Người bệnh cũng có thể thấy cộm như có bụi, nóng rát, đỏ nhẹ, sợ gió, nhìn mờ lúc rõ lúc mờ, phải chớp mắt mới nhìn rõ lại. Một số người khó chịu nhiều vào cuối ngày hoặc trong phòng máy lạnh.

Mỏi mắt do máy tính là gì?

Mỏi mắt do máy tính thường được xem là một phần của hội chứng thị giác màn hình. Tình trạng này xảy ra khi mắt và hệ thần kinh thị giác phải làm việc liên tục với màn hình ở khoảng cách gần hoặc trung gian. Không giống khô mắt chỉ tập trung vào bề mặt mắt, mỏi mắt do máy tính còn liên quan đến điều tiết, hội tụ, khúc xạ, ánh sáng, tư thế và thời gian làm việc.

Khi đọc chữ nhỏ trên màn hình, mắt phải liên tục điều chỉnh tiêu điểm. Nếu độ kính không đúng, có loạn thị chưa phát hiện, viễn thị nhẹ, lão thị sớm hoặc hai mắt phối hợp chưa tốt, mắt phải gắng sức nhiều hơn để giữ hình ảnh rõ. Sau một thời gian, người bệnh có thể thấy nặng mắt, căng quanh hốc mắt, nhức trán, đau đầu, khó tập trung, buồn ngủ, hoặc nhìn xa bị mờ tạm thời sau khi rời màn hình.

Mỏi mắt do máy tính cũng bị ảnh hưởng mạnh bởi tư thế. Màn hình quá gần khiến mắt phải điều tiết và hội tụ nhiều. Màn hình quá cao làm khe mi mở rộng, vừa tăng khô mắt vừa gây căng cổ. Ghế bàn không phù hợp làm đau cổ vai gáy, từ đó người bệnh cảm thấy nhức quanh mắt nhiều hơn. Ánh sáng phản chiếu trên màn hình, độ sáng màn hình quá cao hoặc quá thấp so với môi trường cũng làm mắt nhanh mệt.

Khô mắt và mỏi mắt do máy tính phân biệt thế nào?

Để phân biệt, bạn nên quan sát loại khó chịu chính, thời điểm xuất hiện, yếu tố làm nặng, yếu tố làm giảm và các biểu hiện đi kèm. Nếu cảm giác nổi bật là rát, cộm, xốn, nóng, chảy nước mắt sống, nhìn mờ dao động và khó chịu trong môi trường khô, khô mắt có thể là nguyên nhân quan trọng. Nếu cảm giác nổi bật là căng tức, nhức đầu, khó tập trung, nhìn gần nhanh mờ, đau cổ vai gáy và liên quan rõ đến thời gian làm việc, mỏi mắt do máy tính có thể chiếm ưu thế.

Tuy nhiên, sự phân biệt này không tuyệt đối. Khô mắt có thể làm nhìn mờ, từ đó khiến mắt phải cố điều tiết nhiều hơn và gây mỏi. Ngược lại, khi mỏi mắt do tập trung cao độ, bạn chớp mắt ít hơn, làm khô mắt nặng hơn. Đây là vòng xoắn thường gặp: càng nhìn màn hình lâu càng khô, càng khô càng mờ, càng mờ càng cố nhìn, càng cố nhìn càng mỏi.

Một cách tự theo dõi là ghi lại nhật ký triệu chứng trong vài ngày. Bạn có thể ghi thời gian bắt đầu khó chịu, loại triệu chứng, số giờ dùng màn hình, môi trường máy lạnh, giấc ngủ, kính đang dùng và yếu tố giúp giảm. Nếu nghỉ 5 đến 10 phút, chớp mắt chủ động, tránh gió, bổ sung độ ẩm mà cảm giác rát cộm giảm, yếu tố khô mắt đáng chú ý. Nếu điều chỉnh khoảng cách màn hình, tăng cỡ chữ, dùng kính đúng độ và nghỉ nhìn xa làm giảm nhức đầu, yếu tố mỏi mắt do điều tiết có thể nổi bật.

Vì sao cần phân biệt hai tình trạng này?

Việc phân biệt giúp chọn hướng chăm sóc phù hợp. Nếu vấn đề chính là khô mắt, cần quan tâm đến chất lượng phim nước mắt, bờ mi, tuyến Meibomius, môi trường làm việc, tần suất chớp mắt và lựa chọn sản phẩm nhỏ mắt phù hợp nếu được bác sĩ khuyến nghị. Nếu vấn đề chính là mỏi mắt do máy tính, cần đánh giá khúc xạ, kính đang đeo, khoảng cách làm việc, ánh sáng, tư thế và khả năng phối hợp hai mắt.

Nếu nhầm lẫn, người bệnh dễ xử trí không đúng trọng tâm. Ví dụ, một người bị loạn thị chưa chỉnh nhưng chỉ nhỏ nước mắt nhân tạo có thể vẫn nhức đầu khi làm việc. Ngược lại, một người rối loạn tuyến bờ mi nhưng chỉ đổi kính hoặc mua kính lọc ánh sáng xanh có thể vẫn cộm rát. Kính lọc ánh sáng xanh có thể giúp một số người dễ chịu hơn trong hoàn cảnh nhất định, nhưng không phải là giải pháp duy nhất và không thay thế kiểm tra khúc xạ, bề mặt mắt hay thói quen dùng màn hình.

Phân biệt cũng giúp nhận ra dấu hiệu bất thường. Khô mắt thông thường và mỏi mắt do máy tính thường không gây giảm thị lực đột ngột, đau dữ dội, đỏ mắt nhiều hoặc sợ ánh sáng rõ. Nếu có những biểu hiện đó, cần nghĩ đến các bệnh mắt khác như viêm giác mạc, viêm kết mạc nặng, viêm màng bồ đào, glôcôm cấp, chấn thương, dị vật hoặc bệnh lý đáy mắt. Khi đó, tự theo dõi tại nhà có thể làm chậm trễ điều trị.

Khi nào có thể theo dõi, khi nào nên khám sớm?

Nếu triệu chứng nhẹ, xuất hiện sau khi dùng màn hình lâu, giảm rõ khi nghỉ ngơi, không đỏ mắt nhiều, không đau nhức nặng và thị lực vẫn ổn định, bạn có thể bắt đầu bằng các biện pháp điều chỉnh thói quen trong vài ngày. Hãy nghỉ mắt đều, tăng cỡ chữ, điều chỉnh độ sáng, đặt màn hình thấp hơn tầm mắt một chút, tránh quạt thổi trực tiếp, uống đủ nước, ngủ đủ và chớp mắt chủ động.

Bạn nên khám nếu triệu chứng kéo dài trên một đến hai tuần dù đã điều chỉnh, tái phát thường xuyên, cần dùng thuốc nhỏ mắt liên tục, ảnh hưởng công việc học tập, hoặc bạn có bệnh mắt trước đó. Người đeo kính áp tròng, người sau phẫu thuật mắt, người có bệnh tự miễn, người đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng tiết nước mắt, trẻ em than nhức mắt khi học online, hoặc người trên 40 tuổi bắt đầu khó nhìn gần cũng nên được đánh giá cẩn thận.

Bác sĩ thường kiểm tra gì khi bạn than khô và mỏi mắt?

Khám mắt giúp xác định tình trạng nào chiếm ưu thế và có bệnh mắt khác đi kèm hay không. Tại một buổi khám, bác sĩ có thể hỏi kỹ về nghề nghiệp, thời gian dùng màn hình, khoảng cách làm việc, loại màn hình, môi trường máy lạnh, giấc ngủ, thuốc đang dùng, bệnh toàn thân, kính đang đeo và thời điểm triệu chứng nặng nhất. Những thông tin này quan trọng không kém các chỉ số đo.

Sau đó, người bệnh thường được đo thị lực, kiểm tra khúc xạ, đánh giá kính hiện tại nếu có, khám bề mặt mắt, giác mạc, kết mạc, bờ mi và tuyến Meibomius. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể đánh giá độ ổn định phim nước mắt, nhuộm bề mặt giác mạc, kiểm tra dấu hiệu viêm bờ mi, đo nhãn áp hoặc soi đáy mắt khi cần. Với trẻ em hoặc người có cận thị, bác sĩ có thể xem xét thêm độ cận, loạn thị, thói quen nhìn gần và kế hoạch theo dõi phù hợp.

Các yếu tố làm khô mắt và mỏi mắt nặng hơn

Nhiều yếu tố nhỏ cộng lại có thể khiến mắt khó chịu rõ. Thời gian nhìn gần kéo dài là yếu tố thường gặp nhất. Làm việc liên tục nhiều giờ mà không nghỉ khiến mắt ít chớp, cơ điều tiết không được thư giãn, cổ vai giữ một tư thế lâu. Việc dùng điện thoại trước khi ngủ cũng làm mắt mệt hơn, đồng thời ảnh hưởng giấc ngủ, khiến hôm sau cảm giác khô và mỏi tăng.

Môi trường cũng rất quan trọng. Phòng máy lạnh, độ ẩm thấp, quạt thổi trực tiếp, khói bụi, ánh sáng chói hoặc màn hình phản chiếu đều làm phim nước mắt kém ổn định. Màn hình đặt quá cao làm mắt mở lớn hơn, tăng bốc hơi nước mắt. Màn hình quá gần hoặc chữ quá nhỏ làm tăng gánh nặng điều tiết. Nếu bạn thường nheo mắt để đọc, đó có thể là dấu hiệu cần kiểm tra lại khúc xạ hoặc cách bố trí màn hình.

Yếu tố cá nhân gồm tuổi, nội tiết, bệnh lý mi mắt, đeo kính áp tròng, dị ứng, thuốc đang dùng, bệnh toàn thân, tiền sử phẫu thuật mắt và chất lượng giấc ngủ. Ở trẻ em, việc học online, dùng máy tính bảng hoặc điện thoại lâu có thể gây mỏi mắt, nhưng cũng cần chú ý cận thị tiến triển. Các biện pháp kiểm soát cận thị như kính đặc thù, Ortho-K hoặc atropine cần được cá thể hóa theo tuổi, độ cận, khúc xạ, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt và tái khám; không có phương pháp nào nên được hiểu là chữa khỏi cận vĩnh viễn.

Những sai lầm thường gặp khi tự xử trí

Lời khuyên thực tế để giảm khó chịu khi dùng màn hình

Quy tắc nghỉ mắt đơn giản là sau khoảng 20 phút nhìn gần, hãy nhìn ra xa khoảng 20 giây hoặc lâu hơn. Không cần quá máy móc, điều quan trọng là tạo các khoảng nghỉ đều để cơ điều tiết thư giãn và bạn nhớ chớp mắt. Khi làm việc tập trung, hãy chủ động chớp mắt trọn vẹn vài lần, đặc biệt nếu cảm thấy khô rát hoặc nhìn mờ dao động.

Đặt màn hình cách mắt khoảng một cánh tay, tùy kích thước màn hình và khả năng nhìn rõ. Mép trên màn hình nên ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút để mắt không phải mở quá lớn. Tăng cỡ chữ thay vì cúi sát. Giảm phản chiếu bằng cách điều chỉnh vị trí màn hình, rèm cửa hoặc nguồn sáng. Độ sáng màn hình nên gần tương đồng môi trường, không quá chói trong phòng tối và không quá tối trong phòng sáng.

Nếu làm việc trong phòng máy lạnh, tránh để luồng gió thổi trực tiếp vào mặt. Có thể cân nhắc tăng độ ẩm môi trường nếu phù hợp. Vệ sinh bờ mi đúng cách có thể hữu ích ở người có viêm bờ mi hoặc rối loạn tuyến Meibomius, nhưng nếu mi đỏ, đau, sưng, tiết dịch hoặc có tổn thương da, nên khám trước khi tự xử trí. Người đeo kính áp tròng cần tuân thủ thời gian đeo, vệ sinh kính và ngưng đeo khi mắt đỏ đau cho đến khi được đánh giá.

Ngủ đủ, uống đủ nước, vận động và giảm thời gian màn hình không cần thiết cũng giúp mắt dễ chịu hơn. Với trẻ em, nên tăng hoạt động ngoài trời, hạn chế nhìn gần kéo dài và khám mắt khi trẻ nheo mắt, cúi sát, than nhức đầu, học giảm tập trung hoặc có tiền sử gia đình cận thị. Cận thị ở trẻ cần theo dõi cá thể hóa; không nên tự mua kính hoặc tự áp dụng thuốc, Ortho-K hay kính kiểm soát cận thị khi chưa được khám đầy đủ.

Khi nào nên đến Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh?

Bạn có thể cân nhắc khám khi mắt khô rát hoặc mỏi kéo dài, khi phải dùng màn hình nhiều giờ mỗi ngày, khi kính đang đeo không còn thoải mái, hoặc khi triệu chứng ảnh hưởng công việc và học tập. Khám không chỉ để xem có cần nhỏ mắt hay không, mà còn để đánh giá toàn diện hơn: thị lực, khúc xạ, bề mặt mắt, bờ mi, giác mạc và các yếu tố nguy cơ.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre tiếp nhận khám mắt, đo khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tư vấn tròng kính Essilor, ZEISS. Trong thực hành, việc phối hợp giữa khám lâm sàng và hệ thống đo kiểm phù hợp giúp bác sĩ đưa ra khuyến nghị sát với từng người hơn. Một số trang thiết bị và tiêu chuẩn dịch vụ như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ quá trình đo và tư vấn kính, nhưng quyết định cuối cùng vẫn dựa trên thăm khám và nhu cầu thực tế.

Nếu bạn ở Bến Tre và tìm khám mắt Bến Tre hoặc cần gặp bác sĩ mắt để phân biệt khô mắt với mỏi mắt do máy tính, hãy chuẩn bị thông tin trước khi đến khám: thời gian dùng màn hình mỗi ngày, loại triệu chứng, thuốc nhỏ mắt đã dùng, kính hiện tại, bệnh toàn thân và thuốc đang uống. Mang theo kính cũ, đơn kính cũ hoặc hình ảnh thuốc đã dùng nếu có. Những thông tin này giúp buổi khám hiệu quả hơn.

Cần nhớ gì trước khi tự kết luận?

Cảm giác của mắt có thể đánh lừa chúng ta. Một người khô mắt có thể than nhìn mờ và nhức mắt, giống mỏi mắt. Một người mỏi mắt do kính sai độ có thể chớp mắt nhiều và thấy cộm, giống khô mắt. Vì vậy, câu hỏi khô mắt và mỏi mắt do máy tính phân biệt thế nào nên được hiểu là cách nhận diện xu hướng, không phải cách tự chẩn đoán chắc chắn tại nhà.

Nếu triệu chứng mới xuất hiện, nhẹ và liên quan rõ đến làm việc quá lâu, bạn có thể điều chỉnh thói quen trước. Nếu triệu chứng lặp lại, tăng dần, cần dùng thuốc thường xuyên, hoặc đi kèm dấu hiệu bất thường, hãy khám. Một buổi khám mắt đúng hướng có thể phát hiện các yếu tố như khô mắt bốc hơi, viêm bờ mi, loạn thị, lão thị, kính chưa phù hợp, rối loạn điều tiết hoặc bệnh mắt khác. Khi biết nguyên nhân chính, việc chăm sóc sẽ thực tế và an toàn hơn.

Thông tin từ các tổ chức nhãn khoa quốc tế như American Academy of Ophthalmology cũng nhấn mạnh vai trò của nghỉ mắt, chớp mắt, điều chỉnh môi trường và khám khi có triệu chứng bất thường. Tuy nhiên, mỗi người có nền mắt, công việc và nguy cơ khác nhau. Vì vậy, không nên áp dụng cứng nhắc lời khuyên của người khác cho chính mình, nhất là khi bạn có bệnh mắt, đã phẫu thuật mắt, đang đeo kính áp tròng hoặc có bệnh toàn thân.

Câu hỏi thường gặp