Tóm tắt nhanh cho cha mẹ

Võng mạc là gì và vì sao trẻ sinh non dễ bị ảnh hưởng?

Võng mạc là lớp mô thần kinh nằm ở đáy mắt, có nhiệm vụ tiếp nhận ánh sáng và truyền tín hiệu qua thần kinh thị giác lên não. Có thể hình dung võng mạc giống như lớp phim hoặc cảm biến của máy ảnh. Nếu võng mạc không phát triển bình thường hoặc bị tổn thương, hình ảnh truyền lên não có thể bị mờ, méo, thiếu vùng nhìn hoặc trong trường hợp nặng có nguy cơ mất thị lực.

Trong thai kỳ, các mạch máu võng mạc không hoàn chỉnh ngay từ đầu mà phát triển dần từ trung tâm ra ngoại vi. Quá trình này thường tiếp tục cho đến gần đủ tháng. Khi trẻ sinh non, mắt phải phát triển tiếp trong môi trường ngoài tử cung, nơi có nhiều yếu tố tác động như oxy, nhiễm trùng, thiếu máu, truyền máu, suy hô hấp, dinh dưỡng và các bệnh lý toàn thân. Sự thay đổi môi trường này có thể làm quá trình phát triển mạch máu võng mạc bị rối loạn.

Bệnh võng mạc sinh non xảy ra khi các mạch máu võng mạc phát triển bất thường. Ở một số trẻ, tình trạng này nhẹ và thoái triển theo thời gian. Ở trẻ khác, mạch máu bất thường có thể kéo võng mạc, gây sẹo, xuất huyết, bong võng mạc hoặc biến chứng nặng. Chính vì diễn tiến có thể thay đổi nhanh, việc theo dõi võng mạc theo lịch là phần quan trọng trong chăm sóc trẻ sinh non.

Theo thông tin giáo dục bệnh mắt của American Academy of Ophthalmology, ROP liên quan đến sự phát triển bất thường của mạch máu võng mạc ở trẻ sinh non và có thể cần điều trị nếu đạt ngưỡng nguy cơ. Cha mẹ có thể tham khảo thêm nguồn tổng quan tại AAO, nhưng quyết định khám và điều trị vẫn cần dựa trên bác sĩ trực tiếp theo dõi trẻ.

Bệnh võng mạc sinh non nguy hiểm ở điểm nào?

Những trẻ nào cần khám mắt và theo dõi võng mạc?

Tiêu chuẩn sàng lọc ROP có thể khác nhau theo quốc gia, bệnh viện và tình trạng của từng trẻ. Nhiều hướng dẫn thường chú ý đến trẻ có tuổi thai thấp, cân nặng lúc sinh thấp hoặc có diễn tiến sơ sinh không ổn định. Ví dụ, trẻ sinh trước 30 đến 32 tuần, trẻ cân nặng lúc sinh rất thấp, trẻ từng cần thở oxy kéo dài, thở máy, truyền máu, nhiễm trùng nặng hoặc có bệnh lý tim phổi thường được bác sĩ sơ sinh cân nhắc đưa vào chương trình khám mắt.

Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự loại trừ nguy cơ chỉ vì trẻ “không quá nhỏ” hoặc “đã tăng cân tốt”. Một số trẻ trên ngưỡng cân nặng hoặc tuổi thai vẫn có thể được chỉ định khám nếu bác sĩ sơ sinh đánh giá tình trạng toàn thân có nguy cơ. Ngược lại, không phải trẻ sinh non nào cũng sẽ bị ROP nặng. Mục tiêu của khám là phát hiện đúng nhóm trẻ cần theo dõi sát và tránh bỏ sót thời điểm can thiệp.

Vì các yếu tố này khá chuyên môn, cách an toàn nhất là cha mẹ hỏi trực tiếp bác sĩ sơ sinh trước khi xuất viện: “Con tôi có cần khám võng mạc sinh non không?”, “Lịch khám lần đầu là ngày nào?”, “Nếu lỡ hẹn thì cần liên hệ ở đâu?”. Đây là những câu hỏi rất quan trọng, nên được ghi lại trong sổ khám hoặc giấy hẹn.

Khi nào nên khám mắt lần đầu cho trẻ sinh non?

Lịch khám lần đầu thường được tính dựa trên tuổi thai sau kinh chót và tuổi sau sinh. Trong nhiều chương trình sàng lọc, trẻ được khám lần đầu vào khoảng 4 tuần sau sinh hoặc khi đạt một mốc tuổi sau kinh chót nhất định, tùy trường hợp nào phù hợp hơn. Trẻ sinh cực non có thể có lịch khác và cần theo dõi sát hơn. Đây là lý do cha mẹ nên tuân thủ lịch hẹn của bệnh viện nơi trẻ được chăm sóc sơ sinh.

Không nên đợi trẻ đủ tháng theo ngày dự sinh rồi mới hỏi chuyện khám mắt nếu bác sĩ đã hẹn sớm hơn. ROP có giai đoạn tiến triển nhất định, và lịch khám được xây dựng để phát hiện bệnh trước khi biến chứng xảy ra. Nếu trẻ đang nằm viện, việc khám võng mạc thường được phối hợp giữa khoa sơ sinh và bác sĩ mắt. Nếu trẻ đã xuất viện, gia đình cần chủ động đưa trẻ đến đúng nơi được hẹn, mang theo hồ sơ sơ sinh và các kết quả khám mắt trước đó.

Sau lần khám đầu, bao lâu tái khám?

Khoảng cách tái khám phụ thuộc kết quả võng mạc. Có trẻ cần tái khám sau vài ngày đến một tuần, có trẻ sau một đến hai tuần, có trẻ thưa hơn khi võng mạc đã phát triển tốt và nguy cơ thấp. Cha mẹ không nên tự kéo dài lịch vì thấy trẻ ăn ngủ tốt. Ngược lại, nếu bác sĩ hẹn rất sát, điều đó thường có nghĩa võng mạc cần được quan sát kỹ để không bỏ lỡ giai đoạn bệnh thay đổi.

Khi bác sĩ kết luận võng mạc đã đủ trưởng thành hoặc ROP đã thoái triển an toàn, lịch sàng lọc ROP có thể kết thúc. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa trẻ không cần khám mắt về sau. Trẻ sinh non vẫn nên được kiểm tra thị lực, khúc xạ, lác và phát triển thị giác theo các mốc tuổi, nhất là trước khi đi học hoặc khi cha mẹ nhận thấy bất thường.

Quy trình khám mắt cho trẻ sinh non thường diễn ra như thế nào?

Khám mắt cho trẻ sinh non thường khiến cha mẹ lo lắng vì trẻ còn rất nhỏ. Thực tế, quy trình cần được thực hiện cẩn thận, có chuẩn bị và theo dõi phù hợp. Mục tiêu là quan sát được võng mạc ngoại vi, nơi mạch máu đang phát triển, đồng thời hạn chế khó chịu cho trẻ ở mức có thể.

Với trẻ lớn hơn, bác sĩ có thể kiểm tra thêm phản xạ nhìn theo, khả năng định thị, lác mắt, tật khúc xạ và dấu hiệu nhược thị. Khi cần đánh giá đáy mắt, phụ huynh có thể tìm hiểu thêm về soi đáy mắt. Với trẻ đã qua giai đoạn sơ sinh hoặc cần kiểm tra thị lực tổng quát, có thể tham khảo dịch vụ khám mắt tổng quát. Việc chọn dịch vụ phù hợp vẫn nên dựa trên tư vấn trực tiếp.

Các mức độ ROP: cha mẹ nên hiểu thế nào?

ROP được bác sĩ mô tả theo nhiều yếu tố chuyên môn như vùng võng mạc, giai đoạn bệnh, mức độ mạch máu bất thường và có hay không dấu hiệu plus disease. Cha mẹ không cần tự học để phân loại bệnh, nhưng nên hiểu rằng không phải mọi ROP đều giống nhau. Một trẻ ROP nhẹ vùng ngoại vi có thể chỉ cần theo dõi, trong khi một trẻ ROP vùng sau, tiến triển nhanh hoặc có dấu hiệu mạch máu bất thường nặng có thể cần xử trí sớm.

Thông thường, bác sĩ sẽ theo dõi xem mạch máu võng mạc có tiếp tục phát triển ra ngoại vi hay không, đường ranh giới bất thường có tăng lên hay không và có dấu hiệu co kéo võng mạc hay không. Nếu bệnh thoái triển, lịch hẹn có thể thưa dần. Nếu bệnh tiến triển đến ngưỡng điều trị, bác sĩ sẽ giải thích lựa chọn phù hợp, lợi ích, nguy cơ và nơi thực hiện.

Các phương pháp điều trị ROP hiện nay có thể gồm laser võng mạc, thuốc kháng VEGF tiêm nội nhãn hoặc phẫu thuật trong trường hợp có biến chứng co kéo, bong võng mạc. Mỗi phương pháp có chỉ định, thời điểm và kế hoạch theo dõi riêng. Cha mẹ không nên so sánh đơn giản giữa các bé với nhau, vì tuổi thai, vùng bệnh, mức độ bệnh và bệnh lý toàn thân có thể rất khác nhau.

Theo dõi võng mạc khác gì với kiểm tra thị lực thông thường?

Nhiều phụ huynh nghĩ rằng khám mắt nghĩa là đo độ cận, loạn hoặc hỏi trẻ nhìn rõ không. Với trẻ sinh non, đặc biệt trong giai đoạn sàng lọc ROP, trọng tâm lại là đáy mắt và võng mạc. Trẻ sơ sinh chưa thể trả lời bảng chữ, chưa thể mô tả nhìn mờ, cũng chưa thể hợp tác đo khúc xạ như trẻ lớn. Vì vậy, bác sĩ phải dựa vào khám khách quan.

Theo dõi võng mạc cần giãn đồng tử và quan sát phần sau của mắt. Bác sĩ đánh giá mạch máu võng mạc, vùng chưa được mạch máu hóa, dấu hiệu tăng sinh bất thường và nguy cơ co kéo. Trong khi đó, kiểm tra thị lực thông thường ở trẻ lớn hơn sẽ chú ý đến độ kính, thị lực từng mắt, lác mắt, nhược thị, phối hợp hai mắt và thói quen nhìn gần.

Vì sao trẻ sinh non vẫn cần khám mắt sau khi ROP đã ổn?

Khi bác sĩ thông báo ROP đã thoái triển hoặc võng mạc đã qua giai đoạn nguy cơ, nhiều gia đình thở phào và nghĩ rằng hành trình khám mắt đã kết thúc. Thực tế, trẻ sinh non có thể vẫn cần theo dõi thị giác lâu dài. Lý do là mắt và não bộ của trẻ tiếp tục phát triển trong nhiều năm đầu đời. Giai đoạn này rất quan trọng để hình thành thị lực hai mắt, khả năng nhìn chi tiết, nhận biết không gian và phối hợp tay mắt.

Trẻ sinh non có nguy cơ cao hơn về cận thị, loạn thị, viễn thị cao, lác mắt và nhược thị. Nếu một mắt nhìn kém hơn mắt còn lại nhưng không được phát hiện, não có thể ưu tiên dùng mắt tốt hơn, làm mắt yếu phát triển thị lực không đầy đủ. Nhược thị càng phát hiện muộn càng khó can thiệp hơn. Vì vậy, khám mắt định kỳ không chỉ nhằm tìm bệnh nguy hiểm mà còn để hỗ trợ phát triển thị giác đúng thời điểm.

Cha mẹ nên chú ý các biểu hiện như trẻ không nhìn theo mặt người hoặc đồ chơi ở độ tuổi phù hợp, hay nghiêng đầu khi nhìn, mắt lệch vào trong hoặc ra ngoài, rung giật nhãn cầu, nheo mắt, đưa đồ vật quá gần, hay va vấp, sợ ánh sáng bất thường hoặc một mắt có ánh đồng tử trắng khi chụp ảnh. Những dấu hiệu này không luôn đồng nghĩa bệnh nặng, nhưng là lý do nên khám sớm với bác sĩ mắt.

Những sai lầm thường gặp khi chăm sóc mắt trẻ sinh non

Lời khuyên thực tế cho cha mẹ có con sinh non

Cha mẹ của trẻ sinh non thường đã trải qua giai đoạn căng thẳng trong khoa sơ sinh. Khi về nhà, lịch bú, cân nặng, hô hấp, tiêm chủng và tái khám có thể khiến gia đình quá tải. Tuy vậy, lịch khám mắt cần được xem như một phần thiết yếu của chăm sóc sau sinh non, không phải việc phụ.

Trước khi trẻ xuất viện, hãy hỏi rõ trẻ có nằm trong nhóm cần khám ROP không. Nếu có, hãy ghi ngày khám đầu tiên, địa điểm, số điện thoại liên hệ và những giấy tờ cần mang theo. Nên đặt nhắc lịch trên điện thoại, ghi vào sổ theo dõi và thông báo cho người thân hỗ trợ đưa trẻ đi khám. Nếu gia đình ở xa, cần tính trước phương án di chuyển vì trẻ sinh non thường cần chuẩn bị kỹ về bú, giữ ấm và phòng nhiễm khuẩn.

Khi đi khám, hãy mang giấy ra viện, cân nặng lúc sinh, tuổi thai lúc sinh, thông tin thở oxy, thuốc đang dùng và các phiếu khám mắt trước đó. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ chính xác hơn. Nếu trẻ đang có vấn đề như sốt, khó thở, bú kém, tím tái, hãy liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn ưu tiên an toàn toàn thân trước, đồng thời không bỏ quên lịch mắt.

Chăm sóc thị giác tại nhà có thể làm gì?

Cha mẹ không thể tự điều trị ROP tại nhà, nhưng có thể hỗ trợ phát triển thị giác bằng môi trường phù hợp. Khi trẻ đã ổn định, hãy cho trẻ nhìn mặt người ở khoảng cách gần, dùng đồ chơi tương phản nhẹ, thay đổi vị trí nằm theo hướng dẫn an toàn, tránh ánh sáng quá chói chiếu trực tiếp vào mắt. Khi trẻ lớn hơn, khuyến khích chơi ngoài trời phù hợp sức khỏe, hạn chế màn hình sớm và quan sát các dấu hiệu nhìn lệch hoặc nhìn quá gần.

Với trẻ ở tuổi đi học, nếu có tiền sử sinh non, cha mẹ nên chủ động khám mắt khi trẻ than mỏi mắt, đau đầu khi học, nhìn bảng không rõ, nheo mắt, nghiêng đầu, đọc sách quá gần hoặc kết quả học tập thay đổi. Các phương án kính gọng, theo dõi khúc xạ, kiểm soát cận thị hoặc Ortho-K nếu được cân nhắc về sau đều cần cá thể hóa theo tuổi, độ cận, khúc xạ, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt và lịch tái khám. Ortho-K không phải phương pháp chữa khỏi cận vĩnh viễn và không phù hợp cho mọi trẻ.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám mắt sớm?

Ngoài lịch hẹn định kỳ, có những dấu hiệu cần được đánh giá sớm. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cha mẹ nên chú ý nếu mắt đỏ nhiều, sưng mi, chảy ghèn vàng xanh, trẻ quấy khóc khi chạm vùng mắt, có ánh trắng trong đồng tử, mắt rung liên tục, hai mắt lệch rõ, không nhìn theo đồ vật ở mốc tuổi phù hợp hoặc có chấn thương vùng mắt. Với trẻ lớn hơn, các dấu hiệu như giảm thị lực đột ngột, đau mắt nhiều, chói sáng, nhìn mờ mới xuất hiện, nhìn đôi, nhức đầu kèm nôn ói hoặc chấn thương cần được khám sớm.

Không phải mọi dấu hiệu đều liên quan ROP, nhưng trẻ sinh non có tiền sử nguy cơ nên được thận trọng hơn. Một số bệnh mắt ở trẻ có thể diễn tiến nhanh hoặc cần loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng. Việc khám trực tiếp giúp bác sĩ đánh giá giác mạc, thủy tinh thể, võng mạc, khúc xạ và thần kinh thị giác thay vì chỉ dựa vào hình ảnh cha mẹ chụp tại nhà.

Vai trò của bác sĩ mắt và phối hợp với bác sĩ sơ sinh

Chăm sóc mắt cho trẻ sinh non không nên tách rời chăm sóc toàn thân. Bác sĩ sơ sinh là người nắm rõ tuổi thai, cân nặng, tình trạng hô hấp, oxy, nhiễm trùng và các yếu tố nguy cơ. Bác sĩ mắt đánh giá võng mạc, thị lực, khúc xạ và các bệnh mắt liên quan. Khi hai chuyên khoa phối hợp tốt, trẻ có cơ hội được sàng lọc đúng thời điểm và theo dõi liên tục hơn.

Trong trường hợp ROP nặng, bác sĩ mắt có thể cần trao đổi với gia đình về chuyển tuyến hoặc can thiệp tại cơ sở phù hợp. Cha mẹ nên hỏi rõ mục tiêu điều trị, nguy cơ nếu trì hoãn, lịch theo dõi sau điều trị và các dấu hiệu cần quay lại ngay. Sau can thiệp, trẻ vẫn cần tái khám vì ROP có thể tái hoạt động hoặc để lại vấn đề khúc xạ, lác, nhược thị về sau.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre, phụ huynh có thể được tư vấn khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và lựa chọn kính phù hợp khi trẻ lớn hơn. Phòng khám định vị theo hướng khám mắt thực tế, giải thích rõ ràng và cá thể hóa. Một số trang thiết bị và định hướng chuyên môn như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ trong đánh giá khúc xạ và kính thuốc, nhưng với trẻ sơ sinh cần sàng lọc ROP chuyên sâu, gia đình vẫn nên tuân thủ chỉ định của bệnh viện sơ sinh hoặc cơ sở võng mạc trẻ em.

Câu hỏi cha mẹ nên hỏi sau mỗi lần khám võng mạc

Sau mỗi lần khám, cha mẹ thường nghe nhiều thuật ngữ mới và dễ quên chi tiết khi về nhà. Việc chuẩn bị câu hỏi trước giúp buổi khám hiệu quả hơn. Bạn có thể ghi vào điện thoại hoặc sổ theo dõi để hỏi bác sĩ ngay sau khi có kết quả.

Các câu hỏi này không nhằm thay thế chuyên môn của bác sĩ mà giúp cha mẹ hiểu kế hoạch chăm sóc. Khi gia đình hiểu lý do tái khám, khả năng tuân thủ lịch sẽ tốt hơn và giảm nguy cơ bỏ sót giai đoạn quan trọng.

Kết luận: theo dõi võng mạc là bước bảo vệ thị giác cho trẻ sinh non

Khám mắt cho trẻ sinh non vì sao cần theo dõi võng mạc? Vì võng mạc của trẻ sinh non vẫn đang hoàn thiện, và quá trình phát triển mạch máu có thể bị rối loạn trong giai đoạn sau sinh. ROP có thể nhẹ và tự thoái triển, nhưng cũng có thể tiến triển nhanh ở một số trẻ. Điều khác biệt nằm ở việc trẻ có được khám đúng thời điểm, phân loại đúng nguy cơ và tái khám theo lịch hay không.

Cha mẹ không nên hoang mang quá mức, nhưng cũng không nên chủ quan. Hãy xem lịch khám mắt như một phần của kế hoạch chăm sóc trẻ sinh non, tương tự tái khám sơ sinh, tiêm chủng và theo dõi phát triển. Giữ giấy tờ, hỏi rõ lịch hẹn, đưa trẻ đi khám đúng ngày và theo dõi các dấu hiệu bất thường là những việc thiết thực nhất gia đình có thể làm.

Bài viết này cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế khám trực tiếp. Mọi quyết định về lịch sàng lọc ROP, điều trị võng mạc, kính thuốc, kiểm soát cận thị hoặc các phương án can thiệp khác cần được cá thể hóa sau khi bác sĩ thăm khám và đánh giá đầy đủ.

Câu hỏi thường gặp