Tóm tắt nhanh: việc cần làm trong vài phút đầu

Nhiều người tìm kiếm câu hỏi hóa chất bắn vào mắt rửa mắt thế nào là đúng khi vừa gặp tai nạn tại nhà, nơi làm việc hoặc trong phòng thí nghiệm. Câu trả lời ngắn gọn là: rửa ngay, rửa nhiều, rửa bằng nước sạch đang có, không dụi mắt và không tự dùng thuốc khi chưa được khám. Những bước đơn giản này có thể giúp giảm thời gian hóa chất tiếp xúc với bề mặt mắt, từ đó giảm nguy cơ tổn thương nặng.

Vì sao hóa chất bắn vào mắt có thể nguy hiểm?

Mắt có cấu trúc rất nhạy cảm. Lớp ngoài cùng là giác mạc trong suốt, giúp ánh sáng đi vào mắt và đóng vai trò quan trọng trong thị lực. Kết mạc phủ bên ngoài lòng trắng và mặt trong mi mắt. Khi hóa chất tiếp xúc với các mô này, phản ứng kích ứng, viêm, bỏng hoặc hoại tử có thể xảy ra tùy loại hóa chất, nồng độ, thời gian tiếp xúc và cách xử trí ban đầu.

Không phải hóa chất nào cũng gây hậu quả giống nhau. Một số chất chỉ gây cay, đỏ, chảy nước mắt tạm thời; nhưng một số chất khác có thể làm tổn thương giác mạc sâu, gây loét, sẹo giác mạc, dính mi, tăng nhãn áp sau chấn thương hoặc giảm thị lực kéo dài. Vì vậy, khi chưa biết chắc hóa chất là gì, hãy xử trí như một tình huống có nguy cơ và rửa mắt ngay.

Ngoài axit và kiềm, mắt cũng có thể bị tổn thương bởi dung môi, cồn, keo, thuốc nhuộm tóc, thuốc trừ sâu, nước hồ bơi đậm đặc clo, xăng dầu, mỹ phẩm, nước rửa chén, dung dịch vệ sinh nhà cửa. Trong sinh hoạt hằng ngày, tai nạn thường xảy ra khi mở nắp chai hóa chất, pha dung dịch tẩy rửa, làm vườn, sửa xe, làm móng, nhuộm tóc hoặc vệ sinh nhà tắm. Tại nơi làm việc, nguy cơ tăng nếu không đeo kính bảo hộ.

Điểm quan trọng là mắt không cần tiếp xúc với lượng hóa chất lớn mới bị tổn thương. Một giọt nhỏ nhưng nồng độ cao, bắn trực tiếp vào giác mạc, vẫn có thể gây đau dữ dội và nhìn mờ. Ngược lại, nếu rửa sớm, nhiều trường hợp nhẹ có thể hồi phục tốt hơn. Tuy nhiên, chỉ dựa vào cảm giác dễ chịu sau khi rửa không đủ để kết luận mắt đã an toàn.

Triệu chứng mắt sau khi bị hóa chất bắn vào

Các triệu chứng mắt có thể xuất hiện ngay hoặc tăng dần trong vài giờ. Mức độ đau không luôn tương ứng chính xác với mức độ tổn thương. Một số trường hợp nặng có thể làm giảm cảm giác giác mạc, khiến người bệnh không đau nhiều như kỳ vọng. Vì vậy, sau khi sơ cứu, người bệnh vẫn nên được kiểm tra bởi bác sĩ mắt.

Nếu có giảm thị lực, đau mắt nhiều, giác mạc đục, đồng tử bất thường, bỏng da quanh mắt, hóa chất dạng bột, hóa chất công nghiệp, hoặc trẻ em bị bắn hóa chất vào mắt, cần đi khám khẩn sau khi rửa. Trong trường hợp không thể tự rửa hiệu quả, nên nhờ người xung quanh hỗ trợ và liên hệ cơ sở y tế gần nhất.

Người bệnh ở Bến Tre hoặc khu vực lân cận có thể liên hệ cơ sở khám mắt gần nơi ở để được hướng dẫn. Với tình huống đau nhiều, nhìn mờ đột ngột, chấn thương phối hợp hoặc nghi bỏng nặng, nên ưu tiên cấp cứu y tế phù hợp thay vì chờ theo dõi tại nhà.

Hóa chất bắn vào mắt rửa mắt thế nào là đúng?

Đây là phần quan trọng nhất. Khi hỏi hóa chất bắn vào mắt rửa mắt thế nào là đúng, người bệnh thường băn khoăn nên dùng nước gì, rửa bao lâu, có cần nhỏ thuốc trước không, có được dùng nước muối hay không. Nguyên tắc chung là: dùng nguồn nước sạch sẵn có nhất, bắt đầu ngay lập tức, rửa liên tục và không làm chậm quá trình rửa.

Nguồn nước nào có thể dùng?

Nếu ở nhà, có thể dùng vòi nước máy sạch chảy nhẹ. Nếu đang ở ngoài đường, có thể dùng nước uống đóng chai. Nếu có nước muối sinh lý vô khuẩn hoặc dung dịch rửa mắt chuyên dụng, có thể dùng, nhưng không nên mất nhiều thời gian đi tìm khi nước sạch đang ở ngay gần. Trong sơ cứu bỏng hóa chất mắt, thời gian bắt đầu rửa thường quan trọng hơn việc chờ đúng loại dung dịch lý tưởng.

Không nên dùng nước bẩn, nước ao hồ, nước có lẫn hóa chất khác hoặc các dung dịch dân gian. Không dùng sữa, nước chanh, giấm, baking soda, nước trà, nước lá cây để rửa mắt. Những chất này có thể làm kích ứng thêm, nhiễm bẩn hoặc gây phản ứng không mong muốn.

Tư thế rửa mắt

Đặt đầu nghiêng về bên mắt bị tổn thương để nước chảy từ góc trong ra ngoài và hạn chế hóa chất chảy sang mắt còn lại. Nếu cả hai mắt đều bị bắn hóa chất, rửa cả hai mắt. Có thể đứng dưới vòi sen, cúi mặt dưới vòi nước, dùng ca sạch rót nước nhẹ nhàng, hoặc dùng chai nước bóp nhẹ tạo dòng chảy liên tục. Tránh tia nước quá mạnh bắn trực tiếp làm đau thêm.

Khi rửa, cố gắng đảo mắt lên, xuống, trái, phải để nước tiếp xúc nhiều vùng bề mặt. Nếu hóa chất dạng bột như vôi, xi măng, bột tẩy rửa dính quanh mi, có thể phủi nhẹ phần bột khô khỏi da và mi nếu làm được an toàn, sau đó rửa thật nhiều. Không chà xát vì có thể làm trầy giác mạc.

Rửa trong bao lâu?

Với nhiều tình huống, nên rửa liên tục tối thiểu 15 đến 30 phút. Nếu hóa chất là kiềm mạnh, axit mạnh, chất tẩy rửa công nghiệp, dung dịch không rõ thành phần, hoặc cảm giác rát vẫn còn rõ, thời gian rửa có thể cần lâu hơn. Tại cơ sở y tế, nhân viên y tế có thể tiếp tục rửa cho đến khi pH bề mặt mắt trở về gần mức an toàn.

Đừng dừng rửa chỉ vì mắt bớt đau sau vài phút. Cảm giác dễ chịu hơn không chắc chắn đồng nghĩa hóa chất đã được loại bỏ hoàn toàn. Các nếp cùng đồ dưới mi trên và mi dưới có thể giữ lại hóa chất, đặc biệt là hạt bột hoặc mảnh nhỏ. Bác sĩ khi khám có thể lật mi, kiểm tra và làm sạch thêm nếu cần.

Có cần dùng thuốc nhỏ mắt ngay không?

Trong sơ cứu ban đầu, không nên ưu tiên tìm thuốc nhỏ mắt. Thuốc làm dịu, thuốc kháng sinh, thuốc chống viêm, thuốc tê hoặc thuốc giãn đồng tử chỉ nên dùng khi có chỉ định sau khi khám. Một số thuốc nhỏ không phù hợp có thể che lấp triệu chứng hoặc làm chậm xử trí đúng. Nếu đang có thuốc nhỏ mắt theo toa cho bệnh khác, không tự ý nhỏ vào mắt vừa bị hóa chất bắn nếu chưa hỏi bác sĩ.

Những sai lầm thường gặp cần tránh

Khi nào cần đi khám mắt ngay?

Sau khi bị hóa chất bắn vào mắt, không phải trường hợp nào cũng giống nhau. Tuy nhiên, có những dấu hiệu nên được xem là cảnh báo. Nếu xuất hiện một trong các tình huống dưới đây, người bệnh nên đi khám mắt sớm, thậm chí cấp cứu nếu triệu chứng nặng.

Ngay cả khi triệu chứng nhẹ hơn sau khi rửa, người bệnh vẫn nên cân nhắc khám trong ngày nếu không rõ loại hóa chất hoặc còn đỏ, cộm, chảy nước mắt. Khám sớm giúp phát hiện trầy xước giác mạc, vùng biểu mô bong, dị vật còn sót, viêm tiền phòng hoặc tăng nhãn áp sau bỏng hóa chất. Những vấn đề này không phải lúc nào cũng tự nhận biết được bằng mắt thường.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre, người bệnh có thể được thăm khám mắt, kiểm tra thị lực và đánh giá bề mặt nhãn cầu khi phù hợp phạm vi chuyên môn. Trong các trường hợp bỏng nặng, bác sĩ có thể hướng dẫn chuyển tuyến hoặc cấp cứu chuyên sâu khi cần.

Bác sĩ sẽ kiểm tra gì sau khi mắt tiếp xúc hóa chất?

Khám sau bỏng hóa chất không chỉ là nhìn xem mắt có đỏ hay không. Bác sĩ cần đánh giá nhiều yếu tố để ước lượng mức độ tổn thương và nguy cơ biến chứng. Nội dung khám có thể thay đổi tùy tình trạng từng người, loại hóa chất và thời điểm đến khám.

Sau khám, bác sĩ có thể hướng dẫn chăm sóc, lịch tái khám và dấu hiệu cần quay lại ngay. Bài viết này không đưa ra toa thuốc cụ thể vì điều trị phụ thuộc vào mức độ bỏng, diện tích tổn thương giác mạc, tình trạng kết mạc, nguy cơ nhiễm trùng, bệnh nền và đáp ứng của từng người. Tự dùng thuốc, nhất là thuốc có corticoid hoặc thuốc tê, có thể làm bệnh phức tạp hơn nếu không được giám sát.

Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ tổn thương

Cùng là hóa chất bắn vào mắt, nhưng kết quả có thể rất khác nhau. Có người chỉ đỏ nhẹ vài giờ, có người bị trầy giác mạc, có người phải theo dõi dài hơn vì nguy cơ sẹo hoặc khô mắt sau bỏng. Những yếu tố dưới đây thường quyết định mức độ nguy hiểm.

Hướng dẫn riêng cho một số tình huống thường gặp

Nước tẩy rửa nhà vệ sinh hoặc chất thông cống bắn vào mắt

Đây là nhóm cần đặc biệt thận trọng vì có thể chứa axit hoặc kiềm mạnh. Hãy rửa mắt ngay dưới vòi nước sạch, tối thiểu 15 đến 30 phút, tháo kính áp tròng nếu có và đi khám. Không pha thêm hóa chất khác, không nhỏ thuốc đỏ mắt, không đắp khăn có dung dịch lạ. Nếu có bỏng da mặt hoặc hít phải hơi hóa chất gây khó thở, cần liên hệ cấp cứu.

Vôi, xi măng, bột xây dựng bắn vào mắt

Vôi và xi măng có tính kiềm, có thể gây bỏng sâu. Nếu có bột khô bám quanh mi, hãy nhẹ nhàng loại bỏ phần dễ thấy mà không chà xát, sau đó rửa thật nhiều. Do hạt bột có thể kẹt trong cùng đồ, người bệnh nên khám để bác sĩ lật mi và làm sạch nếu cần. Đừng chủ quan khi sau rửa mắt có vẻ đỡ đau.

Dầu gội, sữa tắm, mỹ phẩm hoặc nước rửa chén vào mắt

Nhiều trường hợp gây cay, đỏ, chảy nước mắt nhưng nhẹ hơn hóa chất công nghiệp. Tuy vậy, vẫn cần rửa ngay bằng nước sạch. Nếu sau rửa còn cộm, đỏ kéo dài, nhìn mờ hoặc đau, hãy khám. Với trẻ nhỏ, nên theo dõi kỹ vì trẻ có thể khó mô tả mức độ nhìn mờ hoặc đau.

Thuốc trừ sâu, phân bón, hóa chất nông nghiệp

Hóa chất nông nghiệp có thể chứa nhiều thành phần kích ứng hoặc độc tính. Khi bị bắn vào mắt, cần rửa ngay và đi khám, đồng thời mang nhãn sản phẩm nếu an toàn. Nếu có triệu chứng toàn thân như buồn nôn, khó thở, chóng mặt, yếu cơ hoặc lơ mơ, cần cấp cứu y tế.

Keo dán hoặc dung môi vào mắt

Một số loại keo có thể làm dính mi, gây trầy giác mạc hoặc kích ứng mạnh. Không cố kéo mi thật mạnh nếu mi dính chặt. Rửa nhẹ nhàng và đi khám. Với dung môi như xăng, dầu, acetone hoặc cồn đậm đặc, cần rửa nhiều và tránh tiếp tục tiếp xúc hơi hóa chất.

Chăm sóc sau khi đã rửa và trước khi đi khám

Sau khi rửa mắt, bạn có thể cảm thấy mệt, đau rát hoặc lo lắng. Trong lúc di chuyển đến cơ sở y tế, hãy tiếp tục tránh dụi mắt. Có thể che mắt nhẹ bằng gạc sạch nếu cần giảm chói, nhưng không băng ép chặt. Nếu chỉ một mắt bị tổn thương, vẫn cần cẩn thận để hóa chất không lan sang mắt còn lại qua tay, khăn hoặc nước chảy.

Rửa tay kỹ sau khi tiếp xúc hóa chất. Thay quần áo nếu hóa chất dính trên áo, tóc hoặc da mặt. Nếu hóa chất còn trên da quanh mắt, rửa vùng da đó bằng nước sạch. Không trang điểm, không đeo kính áp tròng, không tự lái xe nếu nhìn mờ hoặc chói nhiều. Nhờ người thân đưa đi khám sẽ an toàn hơn.

Nếu có chai hóa chất, hãy chụp ảnh nhãn, thành phần, nồng độ, hướng dẫn an toàn và thời điểm tai nạn. Tuy nhiên, chỉ làm việc này nếu không làm chậm rửa mắt và không gây nguy hiểm. Trong môi trường công nghiệp, nên thông báo người phụ trách an toàn lao động để có phiếu an toàn hóa chất khi cần.

Phòng ngừa: làm sao giảm nguy cơ hóa chất bắn vào mắt?

Phòng ngừa luôn dễ hơn xử trí tai nạn. Nhiều ca hóa chất bắn vào mắt xảy ra trong sinh hoạt hằng ngày vì người dùng nghĩ sản phẩm quen thuộc là an toàn. Thực tế, nước tẩy rửa, dung dịch vệ sinh, thuốc nhuộm tóc, keo dán, bình xịt côn trùng hoặc hóa chất làm vườn đều có thể gây kích ứng hoặc bỏng mắt.

Với người làm nghề cơ khí, xây dựng, nông nghiệp, làm tóc, spa, phòng thí nghiệm hoặc vệ sinh công nghiệp, kính bảo hộ ôm sát mắt là vật dụng quan trọng. Kính thời trang hoặc kính cận thông thường không luôn đủ bảo vệ vì hóa chất có thể bắn từ bên hông, phía dưới hoặc dạng hơi. Nếu bạn đã có tật khúc xạ, có thể trao đổi khi khám mắt hoặc đo kính để chọn giải pháp bảo hộ phù hợp hơn với sinh hoạt và công việc.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ

Khi tư vấn cho người bệnh, điều tôi muốn nhấn mạnh là đừng sợ rửa mắt. Nhiều người ngại rửa vì đau, vì sợ nước máy không vô khuẩn tuyệt đối, hoặc vì nghĩ phải có dung dịch chuyên dụng. Trong bỏng hóa chất, chậm rửa thường nguy hiểm hơn việc dùng nước sạch sẵn có. Nếu ở gần vòi nước, hãy bắt đầu ngay.

Điều thứ hai là không đánh giá thấp triệu chứng nhìn mờ. Nhìn mờ sau tiếp xúc hóa chất có thể do nước mắt, co quắp mi, nhưng cũng có thể do tổn thương giác mạc. Nếu bạn thấy chữ nhòe, nhìn đèn bị quầng, chói sáng hoặc khó mở mắt, hãy đi khám. Với trẻ em, nếu trẻ dụi mắt liên tục, không chịu mở mắt, khóc nhiều, sợ sáng hoặc nói không nhìn rõ, cần đưa trẻ đi kiểm tra.

Điều thứ ba là tái khám có giá trị. Một số tổn thương bề mặt có thể thay đổi theo thời gian. Bác sĩ có thể hẹn tái khám để kiểm tra biểu mô giác mạc đã lành chưa, còn viêm hay không, có dấu hiệu khô mắt hoặc sẹo không. Việc tái khám không phải vì mọi trường hợp đều nặng, mà vì mắt là cơ quan cần bảo tồn thị lực cẩn thận.

Nếu bạn ở Bến Tre và cần kiểm tra sau tai nạn mắt, Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh có địa chỉ tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre. Phòng khám định hướng khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor, ZEISS. Các trang thiết bị như hệ thống trong quy trình khúc xạ, ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ đánh giá và tư vấn thị giác khi phù hợp. Tuy nhiên, với bỏng hóa chất nặng hoặc cần can thiệp cấp cứu chuyên sâu, bác sĩ sẽ hướng dẫn hướng xử trí thích hợp.

Câu hỏi thường gặp