Tóm tắt nhanh về các giai đoạn đục thủy tinh thể

Đục thủy tinh thể là gì và vì sao lại tiến triển theo giai đoạn?

Thủy tinh thể là một thấu kính tự nhiên nằm phía sau mống mắt. Khi còn trong suốt, nó giúp hội tụ ánh sáng lên võng mạc để tạo hình ảnh rõ. Theo tuổi tác, cấu trúc protein trong thủy tinh thể thay đổi, nước trong mô thủy tinh thể phân bố lại, làm ánh sáng đi qua bị tán xạ. Hình ảnh vì vậy trở nên mờ, nhòe, giảm tương phản hoặc lóa sáng. Đây là cơ chế thường gặp nhất của đục thủy tinh thể tuổi già.

Ngoài tuổi tác, bệnh có thể xuất hiện sớm hơn ở người đái tháo đường, dùng corticosteroid kéo dài, từng chấn thương mắt, viêm màng bồ đào, phẫu thuật mắt trước đó, tiếp xúc tia cực tím nhiều, hút thuốc lá, uống rượu nhiều hoặc có yếu tố di truyền. Ở trẻ em, đục thủy tinh thể bẩm sinh hoặc xuất hiện sớm là một nhóm riêng, cần khám chuyên khoa sớm vì có nguy cơ ảnh hưởng phát triển thị giác.

Các giai đoạn đục thủy tinh thể không phải là những mốc cứng như ngày một ngày hai. Chúng là cách mô tả quá trình thủy tinh thể chuyển từ trong sang mờ đục, từ ảnh hưởng ít đến ảnh hưởng rõ, từ còn có thể theo dõi đến khi phẫu thuật trở nên hợp lý hơn. Có người mất nhiều năm để chuyển giai đoạn; có người tiến triển nhanh hơn do bệnh toàn thân hoặc dạng đục đặc biệt, chẳng hạn đục dưới bao sau có thể làm chói và giảm thị lực khá sớm.

Theo Viện Mắt Hoa Kỳ, đục thủy tinh thể là nguyên nhân phổ biến gây giảm thị lực ở người lớn tuổi và phẫu thuật thay thủy tinh thể là phương pháp điều trị khi thị lực bị ảnh hưởng đáng kể. Người bệnh có thể tham khảo thêm thông tin tổng quan tại American Academy of Ophthalmology, nhưng quyết định điều trị cần dựa trên khám trực tiếp.

Các giai đoạn đục thủy tinh thể thường gặp

Khi hỏi đục thủy tinh thể tiến triển qua mấy giai đoạn, câu trả lời thực tế là có nhiều hệ thống phân loại. Tuy nhiên, để người bệnh dễ hiểu, có thể chia thành bốn giai đoạn lâm sàng chính. Cách chia này giúp hình dung diễn tiến, nhưng không thay thế kết luận của bác sĩ sau khi khám mắt.

Phân loại theo vị trí đục: vì sao cùng giai đoạn nhưng triệu chứng khác nhau?

Ngoài cách chia theo mức độ chín, bác sĩ còn quan tâm đục nằm ở đâu trong thủy tinh thể. Điều này rất quan trọng vì một đám đục nhỏ nhưng nằm đúng trục nhìn có thể gây khó chịu hơn một vùng đục rộng nhưng ít cản trở ánh sáng trung tâm. Vì vậy, người bệnh không nên chỉ so sánh với hàng xóm hay người thân: cùng được nói là đục thủy tinh thể, trải nghiệm có thể hoàn toàn khác.

Vì sao nhận biết giai đoạn đục thủy tinh thể lại quan trọng?

Nhận biết các giai đoạn đục thủy tinh thể giúp người bệnh tránh hai thái cực: quá lo lắng khi mới chớm đục và quá chủ quan khi thị lực đã ảnh hưởng rõ. Ở giai đoạn sớm, nhiều người nghe chữ cườm khô là nghĩ phải mổ ngay. Thực tế, nếu thị lực còn tốt, bác sĩ có thể chỉ cần theo dõi, điều chỉnh kính và hẹn tái khám. Ngược lại, có người chờ đến khi mắt gần như không thấy mới đi khám, làm việc đánh giá và phẫu thuật khó hơn.

Việc theo dõi đúng còn giúp phát hiện bệnh mắt đi kèm. Người lớn tuổi có thể đồng thời bị đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp, thoái hóa hoàng điểm, bệnh võng mạc đái tháo đường, khô mắt hoặc tật khúc xạ. Nếu chỉ đổ mọi triệu chứng cho cườm khô, người bệnh có thể bỏ sót bệnh cần điều trị khác. Ví dụ, mổ đục thủy tinh thể giúp ánh sáng đi vào mắt tốt hơn, nhưng nếu võng mạc hoặc thần kinh thị giác đã tổn thương nặng, thị lực sau mổ có thể không đạt như kỳ vọng.

Nhận biết giai đoạn cũng giúp chuẩn bị tâm lý về thủy tinh thể nhân tạo. Khi phẫu thuật, thủy tinh thể đục được lấy ra và thay bằng kính nội nhãn. Có nhiều loại kính nội nhãn với đặc điểm khác nhau, từ đơn tiêu đến một số thiết kế hỗ trợ nhìn nhiều khoảng cách. Lựa chọn nào phù hợp phụ thuộc tình trạng mắt, nghề nghiệp, kỳ vọng thị giác, bệnh lý đáy mắt, giác mạc, độ loạn thị và khả năng thích nghi. Không có một loại thủy tinh thể nhân tạo phù hợp cho tất cả mọi người.

Khi nào nên đi khám thay vì chỉ theo dõi tại nhà?

Nếu người trên 50 tuổi bắt đầu thấy nhìn mờ tăng dần, chói nắng, khó lái xe ban đêm hoặc thay kính không rõ như trước, nên khám mắt. Khám sớm không có nghĩa là sẽ phải mổ ngay. Khám sớm giúp biết nguyên nhân, đo thị lực, đo khúc xạ, đánh giá thủy tinh thể và phát hiện bệnh khác. Với người có đái tháo đường, tăng huyết áp, tiền sử chấn thương mắt, dùng thuốc corticosteroid kéo dài hoặc từng phẫu thuật mắt, nên chủ động kiểm tra định kỳ hơn.

Có những dấu hiệu cần khám sớm hơn, thậm chí trong ngày tùy mức độ: đau mắt nhiều, đỏ mắt, nhìn mờ đột ngột, chói sáng dữ dội, thấy ruồi bay kèm chớp sáng mới xuất hiện, mất một phần thị trường, chấn thương mắt, nghi nhiễm trùng hoặc buồn nôn kèm nhức mắt. Những triệu chứng này không điển hình cho đục thủy tinh thể tuổi già đơn thuần và có thể liên quan bệnh cấp tính.

Với người đã được chẩn đoán cườm khô, lịch tái khám phụ thuộc mức độ đục và bệnh đi kèm. Có người được hẹn 6 đến 12 tháng, có người cần theo dõi sát hơn. Nếu trong thời gian chờ tái khám, thị lực giảm nhanh hoặc sinh hoạt thay đổi nhiều, nên đi khám trước hẹn.

Quy trình khám đánh giá đục thủy tinh thể thường gồm những gì?

Một lần khám đục thủy tinh thể không chỉ là nhìn vào mắt rồi kết luận. Tùy điều kiện từng cơ sở và tình trạng người bệnh, bác sĩ có thể thực hiện nhiều bước để đánh giá toàn diện. Mục tiêu là xác định nguyên nhân nhìn mờ, mức độ đục, bệnh đi kèm và nếu cần mổ thì chuẩn bị dữ liệu cho kế hoạch phẫu thuật.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, người bệnh có thể được khám mắt, đo khúc xạ và tư vấn hướng theo dõi hoặc phẫu thuật phù hợp với tình trạng. Một số thiết bị và quy trình khúc xạ, kính thuốc, tròng kính được chuẩn hóa nhằm hỗ trợ đánh giá thị giác, nhưng kết luận điều trị vẫn phải dựa trên khám lâm sàng của bác sĩ.

Những yếu tố làm đục thủy tinh thể tiến triển nhanh hơn

Không phải ai bị đục thủy tinh thể cũng tiến triển với tốc độ giống nhau. Tuổi là yếu tố quan trọng, nhưng không phải yếu tố duy nhất. Một người 60 tuổi có thể mới chớm đục và theo dõi nhiều năm, trong khi người khác có bệnh toàn thân hoặc dùng thuốc đặc biệt có thể mờ nhanh hơn. Hiểu các yếu tố nguy cơ giúp người bệnh chủ động chăm sóc mắt và khám định kỳ.

Ở trẻ em và người trẻ, đục thủy tinh thể không nên xem là chuyện tuổi già. Nếu trẻ có ánh trắng trong đồng tử, lé, rung giật nhãn cầu, không nhìn theo đồ vật hoặc than nhìn mờ, cần khám sớm. Điều trị ở trẻ cần cá thể hóa theo tuổi, mức độ đục, nguy cơ nhược thị và kế hoạch phục hồi thị giác lâu dài.

Sai lầm thường gặp khi tự đánh giá các giai đoạn đục thủy tinh thể

Đục thủy tinh thể là bệnh phổ biến nên thông tin truyền miệng rất nhiều. Một số lời khuyên có thể xuất phát từ trải nghiệm cá nhân đúng với một người, nhưng không phù hợp cho người khác. Dưới đây là những sai lầm thường gặp.

Mổ đục thủy tinh thể bằng phaco: hiểu đúng, không kỳ vọng quá mức

Khi đục thủy tinh thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống, phẫu thuật là phương pháp điều trị chính. Kỹ thuật phaco được sử dụng rộng rãi: bác sĩ tạo đường mổ nhỏ, dùng đầu phaco tán nhuyễn và hút thủy tinh thể đục, sau đó đặt thủy tinh thể nhân tạo vào bao thủy tinh thể nếu điều kiện cho phép. Sau mổ, mắt cần dùng thuốc và tái khám theo hướng dẫn, đồng thời tránh dụi mắt, tránh nước bẩn vào mắt và báo bác sĩ nếu đau đỏ hoặc giảm thị lực bất thường.

Phaco không phải là phẫu thuật làm trẻ hóa toàn bộ mắt. Nó giải quyết phần thủy tinh thể bị đục. Nếu trước mổ có bệnh võng mạc, glaucoma, thoái hóa hoàng điểm, sẹo giác mạc hoặc nhược thị, thị lực sau mổ có thể bị giới hạn. Vì vậy, khám trước mổ và tư vấn kỳ vọng rất quan trọng.

Thủy tinh thể nhân tạo là vật liệu quang học được đặt trong mắt để thay thế thủy tinh thể tự nhiên đã lấy ra. Loại đơn tiêu thường cho tầm nhìn rõ nhất ở một khoảng được chọn, người bệnh có thể vẫn cần kính cho khoảng khác. Một số thiết kế khác có thể hỗ trợ giảm phụ thuộc kính trong một số tình huống, nhưng có thể đi kèm hiện tượng quầng sáng, chói hoặc không phù hợp nếu có bệnh đáy mắt, giác mạc hoặc nghề nghiệp đặc thù. Người bệnh nên trao đổi kỹ với bác sĩ về thói quen đọc sách, dùng điện thoại, lái xe, làm việc ngoài trời và kỳ vọng sau mổ.

Trước mổ, đo sinh trắc học nhãn cầu giúp tính công suất kính nội nhãn. Kết quả tính toán ngày nay chính xác hơn trước, nhưng vẫn có sai số sinh học nhất định. Một số người vẫn cần kính sau mổ để đạt thị lực tối ưu, đặc biệt khi có loạn thị, nhu cầu nhìn gần tinh tế hoặc bệnh mắt kèm theo. Điều này cần được hiểu trước để tránh kỳ vọng rằng mổ xong chắc chắn không cần kính trong mọi hoàn cảnh.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ

Thứ nhất, đừng đợi đến khi mắt quá mờ mới khám. Nhiều người lớn tuổi thích chịu đựng vì nghĩ mờ mắt là chuyện bình thường của tuổi già. Tuy nhiên, thị lực kém làm tăng nguy cơ té ngã, giảm độc lập trong sinh hoạt và ảnh hưởng tinh thần. Khám sớm giúp biết mình đang ở giai đoạn nào và có kế hoạch chủ động hơn.

Thứ hai, đừng vội mổ chỉ vì nghe người khác mổ xong sáng mắt. Nếu đục còn nhẹ, thị lực đáp ứng nhu cầu, không có bệnh kèm cần quan sát đáy mắt và người bệnh chưa thấy bất tiện, theo dõi có thể là lựa chọn hợp lý. Phẫu thuật cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ, dù nguy cơ thấp vẫn không bằng không.

Thứ ba, kiểm soát bệnh toàn thân. Người đái tháo đường nên kiểm soát đường huyết, khám võng mạc định kỳ và thông báo cho bác sĩ mắt về tình trạng điều trị. Người tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đang dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh mạn tính cần cung cấp thông tin đầy đủ trước phẫu thuật.

Thứ tư, chăm sóc mắt sau mổ theo đúng hướng dẫn nếu đã phẫu thuật. Không tự ngưng thuốc, không tự mua thêm thuốc có steroid, không dụi mắt và không bỏ tái khám vì thấy mắt đã rõ. Nếu đau tăng, đỏ nhiều, sợ ánh sáng, chảy ghèn, nhìn mờ đi hoặc có cảm giác bất thường, cần liên hệ cơ sở y tế.

Thứ năm, hãy nhìn nhận phẫu thuật như một phần của chăm sóc thị giác lâu dài. Sau mổ, người bệnh vẫn cần khám mắt định kỳ để theo dõi nhãn áp, võng mạc, khô mắt, tật khúc xạ còn lại hoặc đục bao sau. Đục bao sau là tình trạng bao giữ kính nội nhãn mờ đi sau một thời gian ở một số người, có thể gây nhìn mờ trở lại và cần được bác sĩ đánh giá.

Khi nào đến Phòng khám mắt BS Minh tại Bến Tre?

Người bệnh tại Bến Tre có thể đến Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh khi có dấu hiệu nhìn mờ tăng dần, chói sáng, khó đọc, thay kính không rõ, nghi ngờ cườm khô hoặc muốn kiểm tra mắt định kỳ. Phòng khám tọa lạc tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre, hotline 079 860 86 86.

Định hướng của phòng khám là khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tư vấn tròng kính chính hãng như Essilor, ZEISS. Với nhóm người lớn tuổi có đục thủy tinh thể, việc khám giúp phân biệt mờ do cườm khô với mờ do kính chưa đúng, khô mắt, bệnh võng mạc hoặc bệnh thần kinh thị giác. Nếu cần phẫu thuật, bác sĩ sẽ tư vấn hướng mổ đục thủy tinh thể và các bước chuẩn bị phù hợp.

Một số điểm hỗ trợ chuyên môn có thể kể đến như quy trình đo khám khúc xạ, hệ thống cắt lắp kính với thiết bị Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 và định hướng ZEISS Vision Expert trong tư vấn thị giác. Tuy nhiên, thiết bị chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều quan trọng nhất vẫn là thăm khám trực tiếp, giải thích rõ ràng và quyết định cá thể hóa cho từng người bệnh.

Câu hỏi thường gặp