Gây tê mổ đục thủy tinh thể là gì?

Đục thủy tinh thể, dân gian thường gọi là cườm khô, là tình trạng thủy tinh thể tự nhiên trong mắt bị mờ dần, làm thị lực giảm, nhìn chói, nhìn mờ như qua màn sương, khó lái xe ban đêm hoặc khó đọc chữ nhỏ. Khi đục thủy tinh thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, bác sĩ có thể tư vấn phẫu thuật lấy thủy tinh thể đục và đặt thủy tinh thể nhân tạo. Kỹ thuật phổ biến hiện nay là phaco, sử dụng năng lượng siêu âm để tán nhuyễn nhân thủy tinh thể rồi hút ra qua đường mổ nhỏ.

Gây tê mổ đục thủy tinh thể là quá trình dùng thuốc tê để làm giảm hoặc mất cảm giác đau ở mắt trong thời gian phẫu thuật. Mục tiêu là giúp người bệnh chịu đựng tốt, nằm yên, phối hợp theo hướng dẫn và giảm phản xạ khó chịu. Khác với nhiều cuộc mổ lớn trong cơ thể, phẫu thuật đục thủy tinh thể thường diễn ra trong thời gian tương đối ngắn, ít xâm lấn hơn và có thể thực hiện dưới gây tê tại chỗ ở nhiều trường hợp.

Các cách gây tê thường được nhắc đến gồm nhỏ thuốc tê bề mặt, đặt gel tê, tiêm thuốc tê vào tiền phòng trong một số kỹ thuật, gây tê dưới bao Tenon, gây tê cạnh nhãn cầu hoặc sau nhãn cầu. Không phải phương pháp nào cũng cần dùng cho mọi người bệnh. Với phaco đường mổ nhỏ, nhiều ca có thể dùng gây tê bề mặt bằng thuốc nhỏ, đôi khi phối hợp thuốc an thần nhẹ. Những trường hợp khó hơn có thể cần phương án gây tê sâu hơn để giảm cử động mắt và tăng độ an toàn.

Theo thông tin giáo dục sức khỏe của American Academy of Ophthalmology, phẫu thuật đục thủy tinh thể thường là thủ thuật ngoại trú và nhiều người bệnh được gây tê tại mắt. Tuy nhiên, từng cơ sở và từng người bệnh có thể có quy trình khác nhau. Vì vậy, trước mổ, người bệnh nên hỏi rõ: mình sẽ được gây tê kiểu gì, có cần nhịn ăn không, có được dùng thuốc thường ngày không, sau mổ ai đưa về và khi nào tái khám.

Trong lúc mổ, người bệnh thường cảm nhận điều gì?

Nhiều người trước khi mổ cườm khô lo nhất câu hỏi có đau không. Câu trả lời thận trọng là: đa số người bệnh không đau nhiều khi gây tê phù hợp, nhưng vẫn có thể có cảm giác chạm, căng tức, nước chảy quanh mắt, ánh sáng mạnh hoặc áp lực nhẹ.

Cảm giác này không đồng nghĩa với đau nguy hiểm. Tuy vậy, nếu đau nhói, đau tăng hoặc quá khó chịu, người bệnh nên nói ngay với bác sĩ hoặc điều dưỡng trong khả năng có thể.Trước khi vào phòng mổ, mắt thường được nhỏ thuốc giãn đồng tử, thuốc sát khuẩn và thuốc tê. Vùng quanh mắt được làm sạch. Khi lên bàn mổ, người bệnh nằm ngửa, đầu được đặt ổn định. Một tấm khăn vô khuẩn có thể che mặt, chỉ để lộ vùng mắt cần phẫu thuật. Điều này đôi khi làm người bệnh thấy hơi bí hoặc lo lắng, nhưng ê-kíp luôn theo dõi và có thể hướng dẫn cách thở chậm, đều.

Khi mổ bắt đầu, người bệnh có thể thấy ánh sáng đèn mổ rất rõ. Hình ảnh có thể biến đổi thành các mảng sáng, màu sắc hoặc bóng chuyển động. Đây là hiện tượng thường gặp vì mắt đang được chiếu sáng và thao tác ở phía trước. Người bệnh không cần cố nhìn rõ dụng cụ; điều quan trọng là nhìn theo hướng bác sĩ dặn, thường là nhìn thẳng vào đèn hoặc giữ mắt ở tư thế nhất định.

Trong phaco, bác sĩ tạo đường mổ nhỏ, đưa dụng cụ vào mắt, tán nhuyễn và hút nhân thủy tinh thể đục, sau đó đặt thủy tinh thể nhân tạo. Người bệnh có thể nghe tiếng máy phaco, tiếng hút, tiếng nước hoặc tiếng trao đổi ngắn của ê-kíp. Nếu được dặn không nói chuyện, người bệnh nên hạn chế nói, vì nói có thể làm đầu và mắt cử động. Nếu cần báo đau hoặc khó chịu, nên nói ngắn gọn theo hướng dẫn.

Một số người có cảm giác muốn chớp mắt. Trong phẫu thuật, mi mắt thường được giữ mở bằng dụng cụ chuyên dụng nên người bệnh không cần lo phải tự mở mắt liên tục. Cũng có người cảm thấy nước chảy, lạnh nhẹ, hoặc hơi nặng vùng mắt. Những cảm giác này thường liên quan đến dung dịch rửa, thuốc tê và thao tác phẫu thuật. Nếu đã được giải thích trước, người bệnh thường bình tĩnh hơn và phối hợp tốt hơn.

Ở người bệnh lo âu nhiều, tăng huyết áp do căng thẳng hoặc có tiền sử cơn ho, nghẹt thở khi nằm, bác sĩ có thể chuẩn bị thêm biện pháp hỗ trợ. Tuy nhiên, thuốc an thần không phải lúc nào cũng cần và cũng không phải càng nhiều càng tốt. An thần quá mức có thể làm người bệnh ngủ gà, cử động bất ngờ hoặc khó làm theo hướng dẫn. Vì vậy, liều lượng và cách dùng cần do bác sĩ quyết định.

Các hình thức gây tê thường gặp trong mổ đục thủy tinh thể

Điểm quan trọng là không có một phương pháp gây tê duy nhất phù hợp cho tất cả. Người bệnh lớn tuổi nhưng hợp tác tốt có thể chỉ cần gây tê bề mặt. Ngược lại, người trẻ nhưng quá lo lắng, mắt rung giật, không nằm yên hoặc có tiền sử phản ứng khó chịu khi chạm mắt có thể cần kế hoạch khác. Bác sĩ sẽ cân nhắc giữa độ an toàn, sự thoải mái, khả năng hợp tác và tính chất ca phẫu thuật.

Vì sao gây tê lại quan trọng đối với phaco?

Phaco là phẫu thuật tinh tế trên cấu trúc nhỏ của mắt. Trong quá trình mổ, chỉ một cử động mạnh, ho đột ngột hoặc xoay đầu bất ngờ cũng có thể làm thao tác khó hơn. Gây tê mổ đục thủy tinh thể không chỉ để giảm đau mà còn giúp người bệnh yên tâm, giảm phản xạ né tránh và tạo điều kiện cho phẫu thuật diễn ra ổn định.

Nếu người bệnh quá căng thẳng, nhịp tim và huyết áp có thể tăng. Một số người nín thở, gồng người, co chân tay hoặc cố mở mắt quá mức. Những phản ứng này không hiếm gặp, nhất là khi đây là lần đầu vào phòng mổ. Việc giải thích trước về các bước sẽ trải qua giúp giảm bất ngờ. Nhiều người sau khi được tư vấn kỹ thường nói rằng ca mổ nhẹ nhàng hơn tưởng tượng.

Gây tê phù hợp cũng giúp bác sĩ đánh giá được mức độ hợp tác. Với gây tê bề mặt, người bệnh vẫn có thể nhìn theo hướng dẫn, giúp đặt mắt đúng trục. Với gây tê quanh nhãn cầu, mắt ít cử động hơn nhưng có thể kèm cảm giác nặng mi, sụp mi tạm thời hoặc bầm nhẹ quanh mắt. Mỗi lựa chọn đều có ưu và nhược điểm, nên cần được cá thể hóa.

Một yếu tố khác là bệnh lý kèm theo. Người bị bệnh tim mạch, hô hấp, tiểu đường, Parkinson, sa sút trí tuệ, run tay chân, đau cột sống không nằm ngửa lâu hoặc đang dùng thuốc chống đông cần được hỏi bệnh kỹ. Không phải các tình trạng này đều cản trở phẫu thuật, nhưng chúng ảnh hưởng đến cách chuẩn bị, tư thế nằm, thời gian mổ, loại gây tê và kế hoạch theo dõi.

Những yếu tố ảnh hưởng đến cảm giác khi gây tê

Trải nghiệm gây tê mổ đục thủy tinh thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Đầu tiên là ngưỡng chịu đau và mức độ lo lắng. Có người chỉ thấy hơi cộm và ánh sáng chói, nhưng có người nhạy cảm hơn, dễ giật mình khi nghe tiếng máy hoặc khi có nước chạm quanh mắt. Lo lắng không có nghĩa là yếu đuối; đó là phản ứng bình thường khi phải phẫu thuật ở mắt. Điều quan trọng là nói rõ với bác sĩ để được hướng dẫn phù hợp.

Yếu tố thứ hai là tình trạng mắt. Mắt khô, viêm bờ mi, sẹo giác mạc, đồng tử giãn kém, nhân thủy tinh thể quá cứng, dây chằng thủy tinh thể yếu, tiền sử chấn thương mắt hoặc từng mổ mắt có thể làm ca mổ phức tạp hơn. Khi thao tác kéo dài hoặc khó hơn, cảm giác khó chịu cũng có thể tăng. Vì vậy, khám trước mổ và điều trị ổn định các vấn đề bề mặt nhãn cầu nếu cần là bước không nên bỏ qua.

Yếu tố thứ ba là khả năng nằm yên. Người đau lưng, khó thở khi nằm, hay ho, run nhiều, bệnh Parkinson, rối loạn lo âu hoặc nghe kém cần được chuẩn bị kỹ. Chỉ cần điều chỉnh gối, tư thế đầu, giải thích tín hiệu giao tiếp hoặc cho nghỉ ngắn trước mổ đã có thể cải thiện hợp tác. Với một số trường hợp, bác sĩ gây mê hoặc bác sĩ nội khoa có thể được mời đánh giá thêm.

Yếu tố thứ tư là kỳ vọng sau mổ. Một số người nghĩ mổ xong phải thấy rõ ngay, không đau, không cộm và không cần kính. Thực tế, thị lực sau mổ còn tùy vào giác mạc, võng mạc, thần kinh thị giác, độ loạn thị, loại thủy tinh thể nhân tạo và quá trình hồi phục. Gây tê chỉ là một phần của cuộc mổ; nó không quyết định toàn bộ kết quả thị lực.

Người bệnh tại Bến Tre hoặc các tỉnh lân cận khi tìm hiểu mổ cườm khô nên chú ý cả khâu khám trước mổ, sinh trắc học nhãn cầu, tư vấn loại thủy tinh thể nhân tạo và kế hoạch tái khám.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh, người bệnh có thể được khám, đo khúc xạ, đánh giá mắt tổng quát và tư vấn hướng xử trí phù hợp trước khi quyết định chuyển phẫu thuật. Các thiết bị và dịch vụ liên quan như khúc xạ, kiểm soát cận thị, Ortho-K, tròng kính Essilor hoặc ZEISS được định hướng sử dụng theo nhu cầu từng người, không thay thế chỉ định phẫu thuật khi cườm đã ảnh hưởng thị lực.

Lời khuyên của bác sĩ trước ngày phẫu thuật

Trước ngày mổ, người bệnh nên chuẩn bị danh sách thuốc đang dùng, toa thuốc gần nhất, bệnh nền, tiền sử dị ứng và các lần phẫu thuật trước đây. Nếu đang điều trị tiểu đường, huyết áp, bệnh tim, bệnh phổi hoặc bệnh thận, cần thông báo rõ. Mục tiêu không phải để trì hoãn mổ, mà để ê-kíp có kế hoạch an toàn hơn.

Người bệnh nên hỏi trước những điều thực tế: mình sẽ được gây tê bằng nhỏ thuốc hay tiêm quanh mắt, có cần người nhà đi cùng không, sau mổ có được tự lái xe không, dùng thuốc nhỏ như thế nào, khi nào tái khám và dấu hiệu nào cần liên hệ ngay. Việc hỏi rõ không làm phiền bác sĩ; ngược lại giúp hai bên phối hợp tốt hơn.

Trong ngày mổ, nên mặc quần áo thoải mái, tránh trang điểm, không xịt nước hoa nồng, không đeo trang sức phức tạp và đến đúng giờ hẹn. Nếu bị sốt, ho nhiều, khó thở, đau ngực, huyết áp quá cao, đường huyết không ổn định hoặc có nhiễm trùng cấp, cần báo cho cơ sở y tế. Một số trường hợp có thể cần đánh giá lại trước khi tiếp tục.

Khi nằm trên bàn mổ, hãy tập trung thở chậm, thả lỏng vai và không cố gắng nhìn theo dụng cụ. Nếu bác sĩ dặn nhìn vào đèn, hãy giữ hướng nhìn đó. Nếu muốn ho hoặc hắt hơi, cố gắng báo trước. Không đưa tay lên mặt dù cảm thấy ngứa hoặc muốn chỉnh khăn. Những chi tiết nhỏ này giúp giảm nguy cơ cử động bất ngờ.

Sau mổ, không nên dụi mắt, không tự ý bỏ thuốc hoặc dùng thêm thuốc dân gian. Việc nhỏ thuốc cần đúng loại, đúng bên mắt và đúng thời điểm theo đơn được kê sau mổ. Nếu quên liều hoặc nhỏ nhầm, nên hỏi lại nhân viên y tế thay vì tự xử lý theo suy đoán. Tái khám đúng hẹn giúp bác sĩ phát hiện sớm tăng nhãn áp, viêm, phù giác mạc, lệch thủy tinh thể nhân tạo hoặc vấn đề võng mạc nếu có.

Khi nào cần khám mắt và trao đổi về mổ đục thủy tinh thể?

Người bệnh nên đi khám khi nhìn mờ tăng dần, đổi kính nhiều lần vẫn không rõ, chói khi ra nắng, lóa đèn xe ban đêm, thấy màu sắc nhạt hơn, nhìn đôi một mắt hoặc sinh hoạt hằng ngày bị ảnh hưởng. Khám mắt giúp phân biệt đục thủy tinh thể với các nguyên nhân khác như tật khúc xạ, khô mắt, bệnh giác mạc, glaucoma, bệnh hoàng điểm hoặc bệnh võng mạc do tiểu đường.

Không phải cứ có đục thủy tinh thể là phải mổ ngay. Nếu thị lực còn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, bác sĩ có thể theo dõi định kỳ và tối ưu kính. Nhưng nếu mờ ảnh hưởng lái xe, đọc sách, làm việc, dễ té ngã, hoặc đục quá nặng làm khó quan sát đáy mắt, phẫu thuật có thể được cân nhắc. Thời điểm mổ nên dựa trên lợi ích, nguy cơ và mong muốn thực tế của người bệnh.

Với người ở Bến Tre, việc khám trước tại cơ sở mắt giúp xác định có thật sự cần phẫu thuật hay chưa và chuẩn bị thông tin trước khi đến nơi mổ. Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre tiếp nhận khám mắt, đo khúc xạ, đánh giá thị lực, tư vấn cườm khô và các vấn đề mắt thường gặp. Hotline liên hệ: 079 860 86 86.

Phòng khám định hướng thăm khám thực tế, giải thích rõ lựa chọn và giới hạn của từng phương án. Các trust point như ZEISS Vision Expert, hệ thống Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 liên quan đến lĩnh vực khúc xạ và kính mắt có thể hỗ trợ chăm sóc thị giác sau khi mắt ổn định, nhưng không thay thế đánh giá phẫu thuật khi đục thủy tinh thể cần can thiệp.

Sau gây tê và sau mổ, cảm giác nào là thường gặp?

Sau mổ, thuốc tê sẽ giảm tác dụng dần. Người bệnh có thể thấy cộm nhẹ, xốn như có hạt bụi, chảy nước mắt, nhìn mờ, thấy quầng sáng hoặc hơi chói. Những cảm giác này có thể liên quan đến vết mổ nhỏ, bề mặt mắt khô, thuốc giãn đồng tử hoặc phản ứng viêm sau phẫu thuật. Tuy nhiên, mức độ và thời gian kéo dài khác nhau ở từng người, nên cần tái khám theo hẹn.

Nếu gây tê quanh mắt, mi có thể nặng, mắt khó mở hoàn toàn trong một thời gian ngắn, vùng quanh mắt có thể bầm nhẹ. Người bệnh không nên tự lái xe ngay sau mổ. Nên có người nhà đi cùng, đặc biệt nếu được dùng thuốc an thần. Khi về nhà, cần nghỉ ngơi, tránh dụi mắt, tránh để nước bẩn vào mắt và dùng kính hoặc che mắt theo hướng dẫn.

Đau nhẹ có thể gặp, nhưng đau tăng dần, đau sâu trong mắt, nhức đầu nhiều, buồn nôn, đỏ mắt tăng hoặc thị lực giảm nhanh là dấu hiệu không nên xem nhẹ. Nhiễm trùng nội nhãn sau mổ tuy hiếm nhưng là cấp cứu mắt nghiêm trọng. Vì vậy, lời dặn sau mổ không chỉ là thủ tục; đó là phần quan trọng của an toàn điều trị.

Người bệnh cũng nên hiểu rằng thủy tinh thể nhân tạo không phải là mắt mới hoàn toàn. Nó thay thế thủy tinh thể đục nhưng không chữa tất cả bệnh lý khác trong mắt. Nếu có bệnh võng mạc tiểu đường, thoái hóa hoàng điểm, glaucoma hoặc sẹo giác mạc, thị lực sau mổ có thể bị giới hạn. Khám kỹ trước mổ giúp dự đoán phần nào kỳ vọng, dù không thể đảm bảo tuyệt đối.