Tóm tắt nhanh: đeo kính đúng độ thường không làm tăng độ

Vì sao nhiều người nghĩ đeo kính làm tăng độ?

Trong thực tế khám mắt, câu hỏi này xuất hiện rất thường xuyên, đặc biệt ở phụ huynh có con mới phát hiện cận thị, người trẻ mới đeo kính lần đầu hoặc người đã tăng độ sau vài lần thay kính. Sự lo lắng là dễ hiểu, vì đeo kính là thay đổi rõ ràng nhất mà người bệnh nhìn thấy. Tuy nhiên, mối liên hệ về thời gian không đồng nghĩa với quan hệ nguyên nhân. Bạn phát hiện cận, bắt đầu đeo kính, rồi vài tháng hoặc một năm sau tăng độ; điều này không chứng minh kính làm tăng độ.

Có ba lý do thường gặp khiến hiểu lầm này hình thành. Thứ nhất, người bị cận nhẹ có thể trước đây vẫn cố nhìn được bằng cách nheo mắt, lại gần vật hoặc tăng ánh sáng. Khi đeo kính, hình ảnh rõ hơn nhiều, nên lúc tháo kính cảm giác mờ trở nên nổi bật. Thứ hai, ở trẻ em, cận thị có xu hướng tiến triển trong giai đoạn học đường, nhất là khi nhìn gần nhiều và ít ra ngoài trời. Độ tăng đúng vào giai đoạn trẻ bắt đầu đeo kính, nên gia đình dễ quy kết cho kính. Thứ ba, nếu kính đo chưa phù hợp, gọng lệch, tâm kính sai, tròng trầy xước hoặc trẻ đeo không đúng cách, người đeo có thể mỏi mắt, nhức đầu, nhìn kém; từ đó nghĩ rằng kính “làm hư mắt”.

Điều quan trọng là phải đánh giá bằng dữ liệu: thị lực không kính, thị lực có kính, độ khúc xạ khách quan, độ khúc xạ chủ quan, tình trạng điều tiết, hai mắt phối hợp ra sao, đáy mắt có bình thường không và với trẻ cận thị nên theo dõi thêm trục nhãn cầu khi có điều kiện. Chỉ nhìn vào cảm giác mờ khi tháo kính không đủ để kết luận mắt tăng độ do kính.

Kính hoạt động như thế nào?

Để hiểu vì sao đeo kính không phải nguyên nhân trực tiếp làm tăng độ, cần hiểu đơn giản về khúc xạ. Mắt bình thường đưa ánh sáng đi qua giác mạc và thủy tinh thể để hội tụ lên võng mạc. Khi hình ảnh hội tụ đúng trên võng mạc, ta nhìn rõ. Nếu ánh sáng hội tụ trước võng mạc, đó là cận thị; nếu hội tụ sau võng mạc, có thể là viễn thị; nếu các kinh tuyến của mắt hội tụ không đều, đó là loạn thị.

Kính cận là thấu kính phân kỳ, giúp dời điểm hội tụ lùi về võng mạc. Kính viễn là thấu kính hội tụ, giúp giảm gánh nặng điều tiết và đưa hình ảnh về đúng vị trí hơn. Kính loạn điều chỉnh sự chênh lệch khúc xạ theo trục nhất định. Nói cách khác, kính không sửa cấu trúc sinh học của mắt theo kiểu làm mắt “khỏe hẳn” hay “yếu đi”; kính chỉ bù quang học để người đeo nhìn rõ ở khoảng cách cần thiết.

Với cận thị, vấn đề chính ở nhiều trẻ là nhãn cầu dài hơn so với công suất quang học của mắt. Khi nhãn cầu tiếp tục dài ra trong quá trình phát triển, độ cận có thể tăng. Đeo kính thông thường không làm nhãn cầu dài thêm. Ngược lại, nếu trẻ cần kính để nhìn bảng nhưng không được đeo, trẻ có thể nheo mắt, cúi sát, sai tư thế, giảm hiệu quả học tập và tăng mệt mỏi thị giác. Vì vậy, mục tiêu không phải là “cố bỏ kính”, mà là đeo đúng khi cần và theo dõi tiến triển đúng cách.

Ở người lớn, độ khúc xạ thường ổn định hơn sau khi trưởng thành, nhưng vẫn có thể thay đổi do làm việc gần kéo dài, co quắp điều tiết, khô mắt, bệnh lý giác mạc, đục thủy tinh thể, đường huyết dao động hoặc các bệnh mắt khác. Nếu người lớn thấy tăng độ nhanh, nhìn mờ đột ngột, chói sáng nhiều, nhìn đôi hoặc biến dạng hình ảnh, không nên chỉ nghĩ đến kính mà cần khám để loại trừ nguyên nhân bệnh lý.

Khi nào nên đeo kính thường xuyên, khi nào có thể đeo theo nhu cầu?

Không phải ai có độ khúc xạ cũng cần đeo kính cả ngày giống nhau. Việc đeo thường xuyên hay theo từng hoạt động phụ thuộc vào loại tật khúc xạ, mức độ, tuổi, thị lực không kính, triệu chứng, nghề nghiệp, khả năng phối hợp hai mắt và nguy cơ an toàn. Đây là lý do người bệnh nên được tư vấn cá thể hóa thay vì nghe theo kinh nghiệm chung như “cận nhẹ đừng đeo”, “đeo là tăng”, hoặc “phải đeo suốt ngày mới không tăng”.

Với người lão thị sau khoảng 40 tuổi, kính đọc sách hoặc kính đa tròng không làm mắt “phụ thuộc” theo nghĩa bệnh lý. Lão thị là quá trình giảm khả năng điều tiết theo tuổi. Khi không dùng kính phù hợp, người bệnh có thể phải đưa sách ra xa, tăng ánh sáng, nheo mắt, nhức đầu hoặc mỏi cổ. Đeo kính đọc đúng độ giúp sinh hoạt dễ hơn; việc vài năm sau cần tăng số kính đọc thường phản ánh tiến trình tuổi tác, không phải do đeo kính làm mắt yếu đi.

Những yếu tố thật sự làm độ cận có thể tăng

Thay vì chỉ tập trung vào việc đeo kính nhiều hay ít, cần nhìn rộng hơn vào các yếu tố liên quan đến tiến triển cận thị. Không phải yếu tố nào cũng kiểm soát được hoàn toàn, nhưng hiểu đúng sẽ giúp phụ huynh và người bệnh đưa ra quyết định hợp lý hơn.

Thông tin về cận thị và các yếu tố nguy cơ cũng được các tổ chức nhãn khoa quốc tế đề cập, chẳng hạn American Academy of Ophthalmology có các tài liệu giáo dục bệnh nhân về cận thị và chăm sóc mắt. Tuy nhiên, mỗi người có tình trạng khác nhau, nên thông tin chung cần được áp dụng qua thăm khám cụ thể.

Đeo kính thiếu độ hay thấp hơn độ thật có giúp chậm tăng độ không?

Một quan niệm rất phổ biến là cắt kính nhẹ hơn độ thật để mắt “tự điều chỉnh” và không tăng độ. Cách nghĩ này nghe có vẻ hợp lý, nhưng trong thực hành, cố tình đeo kính thiếu độ không phải là giải pháp chung để kiểm soát cận thị. Kính thiếu độ có thể làm trẻ nhìn bảng không rõ, phải nheo mắt, cúi sát, giảm tập trung và mỏi mắt. Một số trẻ còn hình thành thói quen nhìn sai khoảng cách vì hình ảnh luôn kém rõ.

Việc chỉnh kính cần dựa trên khám khúc xạ cẩn thận, nhất là ở trẻ em có điều tiết mạnh. Trong một số trường hợp, bác sĩ hoặc chuyên viên khúc xạ có thể cân nhắc cách chỉnh kính riêng tùy tình trạng điều tiết, lác ẩn, khả năng hợp thị hoặc triệu chứng. Tuy nhiên, đó là quyết định chuyên môn sau khi đo và khám, không phải nguyên tắc “ai cận cũng nên giảm độ”. Nếu trẻ nhìn không rõ với kính hiện tại, cần kiểm tra lại thay vì tự giảm hoặc tự tăng số kính.

Ngược lại, kính quá độ cũng không tốt. Đeo kính cận nặng hơn nhu cầu thật có thể gây nhức đầu, căng điều tiết, chóng mặt, khó chịu khi nhìn gần hoặc nhìn xa. Người lớn đôi khi thích kính “nét căng” trong lúc đo, nhưng sau vài ngày sử dụng lại mỏi mắt. Vì vậy, một toa kính tốt không chỉ là con số trên máy đo tự động, mà cần kết hợp đo chủ quan, đánh giá thị lực, hỏi triệu chứng, thử kính và cân nhắc nhu cầu sinh hoạt.

Vì sao tháo kính ra thấy mờ hơn trước?

Đây là lý do khiến nhiều người đặt câu hỏi đeo kính nhiều có làm tăng độ không. Sau khi đeo kính vài tuần hoặc vài tháng, người cận thị tháo kính ra sẽ thấy chữ xa rất mờ, gương mặt người đối diện không rõ, biển báo khó đọc hơn cảm nhận ban đầu. Điều này thường là sự so sánh của não bộ giữa hình ảnh rõ và hình ảnh mờ. Trước khi đeo kính, bạn có thể đã quen với mức mờ đó nên ít để ý. Sau khi nhìn rõ mỗi ngày, sự mờ trở nên khó chịu hơn.

Ngoài ra, một số người mới đeo kính có thời gian thích nghi. Kính mới, đặc biệt khi có loạn thị, lệch trục, thay đổi gọng lớn, đổi từ kính đơn tròng sang đa tròng, hoặc đổi thiết kế tròng, có thể gây cảm giác lạ trong vài ngày đầu. Nếu cảm giác này nhẹ và giảm dần, thường không đáng lo. Nhưng nếu chóng mặt nhiều, đau đầu, buồn nôn, nhìn méo sàn nhà, nhìn đôi, khó đi lại hoặc không cải thiện, cần kiểm tra lại toa kính, thông số lắp kính và tình trạng mắt.

Ở trẻ em, phụ huynh nên quan sát biểu hiện sau khi đeo kính: trẻ có nhìn bảng rõ hơn không, có còn nheo mắt không, có tháo kính liên tục không, có than đau đầu không, có nghiêng đầu khi nhìn không, có áp sát sách vở không. Những dấu hiệu này giúp phát hiện kính chưa phù hợp hoặc có vấn đề khác như rối loạn điều tiết, lác ẩn, nhược thị, bệnh lý bề mặt nhãn cầu.

Đeo kính nhiều có làm mắt lười đi không?

Từ “mắt lười” trong dân gian thường được dùng để chỉ cảm giác mắt phụ thuộc vào kính. Tuy nhiên, trong y khoa, “mắt lười” thường liên quan đến nhược thị, tức là thị lực kém do não không phát triển tốt đường dẫn truyền thị giác trong giai đoạn nhỏ tuổi, thường liên quan đến lác, lệch khúc xạ hai mắt, tật khúc xạ cao không được chỉnh hoặc bệnh lý cản trở trục nhìn. Đeo kính đúng trong nhiều trường hợp lại là một phần quan trọng để điều trị hoặc hỗ trợ nhược thị, chứ không phải nguyên nhân làm mắt lười.

Cảm giác “phụ thuộc” vào kính thường xảy ra vì kính giúp bạn nhìn rõ. Khi không có kính, tật khúc xạ vẫn còn nên nhìn mờ. Điều này giống như người nghe kém dùng máy trợ thính để nghe tốt hơn; việc nghe kém vốn tồn tại, thiết bị chỉ giúp chức năng tốt hơn. Nếu bỏ kính mà vẫn nhìn mờ, mắt không trở nên khỏe hơn chỉ vì phải cố gắng. Trái lại, cố nhìn trong tình trạng mờ có thể gây nheo mắt, nhức đầu và giảm chất lượng sinh hoạt.

Dù vậy, không phải ai cũng cần đeo kính liên tục mọi lúc. Với cận nhẹ ở người lớn, có thể đeo khi cần nhìn xa. Với trẻ em, quyết định nên dựa trên mức độ cận, thị lực, sinh hoạt và khuyến cáo sau khám. Điều quan trọng là đừng để nỗi sợ “mắt lười” khiến trẻ không được chỉnh kính khi cần, đặc biệt nếu trẻ có nguy cơ nhược thị hoặc ảnh hưởng học tập.

Khi nào cần đo khúc xạ và khám mắt?

Đo khúc xạ không chỉ để lấy số kính. Một lần kiểm tra đúng nên giúp trả lời: mắt nhìn được bao nhiêu, có cận/viễn/loạn không, số kính cũ còn phù hợp không, hai mắt có chênh lệch nhiều không, có dấu hiệu khô mắt hoặc bệnh lý gây nhìn mờ không, và với trẻ em có cần chiến lược theo dõi cận thị hay không. Nếu chỉ đo nhanh bằng máy rồi cắt kính ngay, có thể bỏ sót nhiều yếu tố quan trọng.

Nếu bạn ở Bến Tre và cần kiểm tra số kính, có thể tham khảo dịch vụ đo khúc xạ tại Bến Tre hoặc khám mắt tổng quát tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh. Việc khám trực tiếp giúp đánh giá đầy đủ hơn so với chỉ dựa vào cảm giác đeo kính.

Quy trình kiểm tra khi nghi kính làm tăng độ

Khi người bệnh đến khám vì lo “đeo kính nhiều làm tăng độ”, điều cần làm không phải là khẳng định ngay kính đúng hay sai, mà là kiểm tra có hệ thống. Một quy trình hợp lý giúp phân biệt tăng độ thật, co quắp điều tiết, kính sai, khô mắt, bệnh lý giác mạc hoặc các nguyên nhân khác gây nhìn mờ.

Trẻ em cận thị: đeo kính và kiểm soát tăng độ cần cá thể hóa

Với trẻ em, câu hỏi không chỉ là đeo kính nhiều có làm tăng độ không, mà còn là trẻ có đang thuộc nhóm cận thị tiến triển nhanh hay không. Một trẻ 7 tuổi cận 1 độ tăng lên 2 độ trong một năm khác với một người 25 tuổi cận 1 độ ổn định nhiều năm. Trẻ nhỏ còn nhiều năm phát triển, nên nếu cận khởi phát sớm, bác sĩ có thể cân nhắc theo dõi sát hơn và tư vấn các biện pháp kiểm soát cận thị khi phù hợp.

Các biện pháp kiểm soát cận thị hiện nay có thể bao gồm thay đổi thói quen sinh hoạt, tăng thời gian ngoài trời, tối ưu môi trường học tập, kính gọng thiết kế kiểm soát cận thị, kính áp tròng mềm đa tiêu cự, Ortho-K hoặc atropine nồng độ thấp trong một số trường hợp. Mỗi phương pháp có lợi ích, giới hạn, nguy cơ và điều kiện áp dụng riêng. Không có phương pháp nào phù hợp cho tất cả trẻ, và cũng không nên hiểu là có thể “chữa khỏi cận vĩnh viễn”.

Ortho-K là kính áp tròng cứng đeo ban đêm để tạm thời định hình bề mặt giác mạc, giúp ban ngày có thể nhìn rõ hơn mà không cần kính gọng trong thời gian tác dụng. Ortho-K có thể được cân nhắc trong kiểm soát cận thị ở một số trẻ phù hợp, nhưng không chữa khỏi cận vĩnh viễn. Khi ngưng đeo, giác mạc có xu hướng trở lại dần, độ khúc xạ có thể xuất hiện lại. Trẻ dùng Ortho-K cần được đánh giá giác mạc, bản đồ giác mạc, độ cận, loạn, nước mắt, khả năng vệ sinh và tuân thủ tái khám. Nếu đỏ đau mắt, cộm nhiều, chảy ghèn, sợ ánh sáng, giảm thị lực khi dùng kính áp tròng, cần ngưng đeo và khám sớm.

Atropine nồng độ thấp cũng là một lựa chọn được dùng trong một số phác đồ kiểm soát cận thị, nhưng cần bác sĩ đánh giá và theo dõi. Thuốc có thể có tác dụng phụ như chói sáng, khó nhìn gần hoặc kích ứng ở một số trẻ. Gia đình không nên tự mua, tự nhỏ hoặc dùng đơn của trẻ khác. Tương tự, kính kiểm soát cận thị cần đo và lắp đúng, theo dõi thị lực, độ cận, thói quen đeo và mức tiến triển.

Sai lầm thường gặp khi dùng kính

Nhiều vấn đề khó chịu khi đeo kính không đến từ việc “đeo nhiều”, mà đến từ cách dùng kính chưa đúng. Nhận diện các sai lầm này giúp bạn bảo vệ thị lực tốt hơn và tránh lo lắng không cần thiết.

Một sai lầm khác là so sánh số độ giữa các cửa hàng hoặc giữa các lần đo mà không xem điều kiện đo. Độ khúc xạ có thể dao động nhẹ theo thời điểm trong ngày, tình trạng khô mắt, mức độ mệt, thời gian nhìn gần trước đó và phương pháp đo. Vì vậy, khi chênh lệch nhỏ, cần đánh giá cùng thị lực và triệu chứng. Khi chênh lệch lớn, nên kiểm tra lại cẩn thận.

Lời khuyên thực tế để dùng kính an toàn và thoải mái

Đeo kính đúng cách không chỉ là đeo đúng số. Kính phù hợp cần đáp ứng ba yếu tố: toa kính đúng, tròng và gọng được lắp đúng, người đeo sử dụng đúng nhu cầu. Dưới đây là những khuyến nghị thực tế có thể áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày.

• Đo khúc xạ tại cơ sở có quy trình rõ ràng, đặc biệt khi cắt kính cho trẻ em, người có loạn thị, người lần đầu đeo kính hoặc người đổi sang kính đa tròng.
• Đeo kính theo chỉ định. Nếu bác sĩ khuyên trẻ đeo thường xuyên để nhìn rõ, không nên tự giới hạn thời gian đeo chỉ vì sợ tăng độ.
• Cho mắt nghỉ khi nhìn gần kéo dài. Có thể áp dụng nguyên tắc nghỉ ngắn sau mỗi khoảng thời gian học hoặc làm việc, nhìn ra xa, chớp mắt đầy đủ và điều chỉnh tư thế.
• Giữ khoảng cách đọc học phù hợp, tránh nằm đọc, tránh cúi sát vở hoặc dùng điện thoại quá gần mặt.
• Tăng hoạt động ngoài trời cho trẻ khi điều kiện cho phép, kết hợp vận động an toàn, đội nón hoặc bảo vệ mắt khi nắng gắt.
• Vệ sinh kính đúng cách, tránh lau khô bằng áo, tránh để kính úp mặt tròng xuống bàn, kiểm tra gọng lệch sau va chạm.
• Tái khám khi có triệu chứng hoặc khi trẻ đang trong giai đoạn tăng độ. Đừng chỉ thay kính theo cảm giác nhìn mờ.

Với người làm việc máy tính nhiều, cần chú ý thêm khô mắt. Nhìn màn hình lâu thường làm giảm tần suất chớp mắt, gây khô, cộm, rát, mờ dao động. Nhiều người tưởng tăng độ nhưng thực ra thị lực mờ lúc rõ lúc mờ do bề mặt nhãn cầu không ổn định. Nếu có cảm giác rát, cộm, chảy nước mắt sống, mỏi mắt khi dùng màn hình, nên kiểm tra khô mắt và điều chỉnh môi trường làm việc.

Khi nào nên đến Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh?

Bạn nên cân nhắc khám khi có một trong các tình huống: mới phát hiện cận thị và chưa biết có cần đeo kính cả ngày không; trẻ tăng độ nhanh; kính mới gây nhức đầu, chóng mặt hoặc nhìn méo; đeo kính cũ không còn rõ; có loạn thị cao hoặc lệch độ hai mắt; muốn tư vấn kiểm soát cận thị; nghi khô mắt do màn hình; hoặc có dấu hiệu bất thường như đỏ đau, giảm thị lực, chói sáng, ruồi bay, chấn thương mắt.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre tiếp nhận khám mắt, đo khúc xạ, tư vấn kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính từ các thương hiệu như Essilor, ZEISS tùy nhu cầu. Các yếu tố như đánh giá khúc xạ, sinh trắc học nhãn cầu khi cần, lựa chọn tròng kính và kiểm tra lắp kính đều nên được xem như một phần của chăm sóc thị giác, không chỉ là mua một cặp kính.

Với định vị ZEISS Vision Expert cùng hệ thống hỗ trợ mài lắp như Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600, phòng khám chú trọng độ chính xác kỹ thuật và tư vấn phù hợp từng người. Tuy nhiên, mọi kết quả vẫn cần dựa trên thăm khám trực tiếp, tình trạng mắt và khả năng đáp ứng cá nhân; không có phương pháp nào cam kết ngừng tăng độ cho tất cả trường hợp.

Kết luận: đừng sợ kính, hãy sợ dùng kính sai và bỏ theo dõi

Câu trả lời thực tế cho vấn đề đeo kính nhiều có làm tăng độ không là: kính đúng độ, đúng cách thường không làm tăng độ. Kính giúp điều chỉnh đường đi của ánh sáng để bạn nhìn rõ hơn. Việc tăng độ, đặc biệt ở trẻ em, thường liên quan đến quá trình phát triển nhãn cầu, yếu tố di truyền, thói quen nhìn gần, thời gian ngoài trời và mức nguy cơ cá nhân. Ở người lớn, thay đổi độ nhanh cần được đánh giá để loại trừ co quắp điều tiết, khô mắt hoặc bệnh lý.

Điều nên làm là đo khúc xạ đúng quy trình, đeo kính theo hướng dẫn, chăm sóc thói quen thị giác, tăng hoạt động ngoài trời cho trẻ và tái khám định kỳ. Điều không nên làm là tự bỏ kính, tự giảm độ, tự dùng thuốc hoặc chỉ thay kính liên tục mà không khám khi có dấu hiệu bất thường. Nếu mắt đỏ đau, giảm thị lực, nhìn mờ đột ngột, chói sáng, chấn thương hoặc nghi nhiễm trùng, cần khám sớm.

Câu hỏi thường gặp