Tóm tắt nhanh: cần làm gì ngay khi hóa chất bắn vào mắt?

Bài viết này tập trung vào bỏng mắt do hóa chất xử trí ban đầu trước khi đến phòng khám, giúp người bệnh và người hỗ trợ biết việc nào cần làm ngay, việc nào nên tránh và khi nào cần đi khám khẩn. Nội dung không thay thế chẩn đoán trực tiếp, vì mức độ tổn thương mắt phụ thuộc loại hóa chất, nồng độ, thời gian tiếp xúc, diện tích tiếp xúc và tình trạng mắt trước đó.

Bỏng mắt do hóa chất là gì?

Bỏng mắt do hóa chất là tổn thương bề mặt mắt và các cấu trúc liên quan khi mắt tiếp xúc với chất gây ăn mòn, kích ứng hoặc độc hại. Hóa chất có thể ở dạng lỏng, bột, hơi, khí hoặc hạt nhỏ. Tổn thương thường ảnh hưởng đến kết mạc, giác mạc, mi mắt, túi cùng kết mạc; trong trường hợp nặng có thể ảnh hưởng sâu hơn đến nhu mô giác mạc, vùng rìa giác mạc, thủy dịch và các cấu trúc nội nhãn.

Trong sinh hoạt, nguyên nhân có thể là nước tẩy rửa nhà vệ sinh, nước lau sàn, thuốc tẩy quần áo, dầu gội, thuốc nhuộm tóc, keo dán, sơn, dung môi, xăng dầu, thuốc trừ sâu, phân bón, vôi xây dựng, xi măng hoặc hóa chất hồ bơi. Tại nơi làm việc, nguy cơ thường gặp ở người làm xây dựng, cơ khí, nông nghiệp, phòng thí nghiệm, nhà máy, cơ sở chăm sóc sắc đẹp, y tế hoặc các ngành có sử dụng hóa chất.

Không phải hóa chất nào bắn vào mắt cũng gây bỏng nặng, nhưng rất khó đánh giá mức độ chỉ bằng cảm giác ban đầu. Có người đau rát dữ dội ngay lập tức, có người chỉ cộm nhẹ nhưng tổn thương vẫn tiến triển. Vì vậy, nguyên tắc an toàn là rửa mắt trước, đánh giá sau. Khi đã nghi ngờ hóa chất vào mắt, không nên mất thời gian tìm kiếm thuốc nhỏ mắt, không chờ hết đau, không tự lái xe nếu nhìn mờ hoặc đau nhiều.

Một số tài liệu của các tổ chức nhãn khoa như American Academy of Ophthalmology nhấn mạnh rằng rửa mắt ngay bằng nước sạch là bước sơ cứu quan trọng nhất khi hóa chất vào mắt. Sau đó, người bệnh cần được thăm khám để đánh giá độ pH và mức độ tổn thương, vì xử trí chuyên môn sẽ khác nhau tùy tình huống.

Vì sao xử trí ban đầu lại quan trọng?

Bề mặt mắt rất nhạy cảm. Giác mạc trong suốt giúp hội tụ ánh sáng, kết mạc bảo vệ và bôi trơn, nước mắt giúp rửa trôi dị vật và duy trì môi trường ổn định. Khi hóa chất tiếp xúc, pH bề mặt mắt thay đổi đột ngột, tế bào biểu mô bị tổn thương, phản ứng viêm bắt đầu và mô mắt có thể tiếp tục bị phá hủy nếu hóa chất còn lưu lại.

Trong bỏng mắt do hóa chất, yếu tố người bệnh có thể chủ động nhiều nhất là giảm thời gian hóa chất tiếp xúc với mắt. Rửa mắt sớm giúp pha loãng, loại bỏ một phần hóa chất, đưa pH bề mặt mắt về gần mức sinh lý hơn và giảm nguy cơ tổn thương sâu. Ngược lại, trì hoãn rửa mắt vì hoảng sợ, vì cố tìm đúng loại thuốc, vì chờ người nhà về hoặc vì sợ nước làm đau có thể làm tình trạng nặng hơn.

Cần hiểu rằng rửa mắt không đồng nghĩa đã điều trị xong. Rửa mắt là sơ cứu. Sau giai đoạn đầu, bác sĩ mắt sẽ đánh giá xem biểu mô giác mạc có tróc không, vùng rìa giác mạc có thiếu máu không, có mảnh hóa chất còn kẹt trong túi cùng không, có tăng nhãn áp, viêm tiền phòng, khô mắt thứ phát hoặc nguy cơ nhiễm trùng hay không. Những điều này không thể tự xác định chính xác tại nhà.

Trường hợp trẻ em càng cần thận trọng. Trẻ có thể không mô tả được loại hóa chất, không hợp tác mở mắt, dụi mắt nhiều hoặc khó chịu dữ dội. Người lớn cần bình tĩnh, rửa mắt cho trẻ càng sớm càng tốt, tránh la mắng làm trẻ hoảng hơn, đồng thời đưa trẻ đến cơ sở khám mắt. Với người lớn tuổi, người có bệnh mắt nền, từng phẫu thuật mắt, đang đeo kính áp tròng hoặc có thị lực một mắt kém, ngưỡng đi khám cần thấp hơn.

Dấu hiệu gợi ý bỏng mắt do hóa chất cần chú ý

Triệu chứng có thể xuất hiện ngay sau khi hóa chất bắn vào mắt hoặc tăng dần trong vài giờ. Mức độ đau không luôn tương ứng với mức độ tổn thương; vì vậy không nên chỉ dựa vào cảm giác để quyết định có đi khám hay không.

Nếu mắt chỉ hơi đỏ sau khi bị dầu gội hoặc mỹ phẩm bắn vào, vẫn nên rửa kỹ và theo dõi sát. Nếu triệu chứng kéo dài, nhìn mờ, đau, cộm nhiều hoặc đỏ tăng, cần khám. Với các hóa chất tẩy rửa mạnh, vôi, xi măng, chất thông cống, chất tẩy nhà vệ sinh, axit ắc quy, amoniac, thuốc trừ sâu, dung môi, không nên chỉ theo dõi tại nhà dù sau rửa mắt có vẻ dễ chịu hơn.

Một tình huống hay gặp là người bệnh bị hóa chất bắn vào một mắt, sau đó dụi mắt bằng tay dính hóa chất khiến mắt còn lại cũng bị kích ứng. Vì vậy, khi sơ cứu cần rửa tay nhanh nếu có thể, tránh đưa tay lên mắt, tránh dùng khăn bẩn lau mạnh. Nếu cả hai mắt bị dính hóa chất, rửa cả hai mắt và nhờ người khác hỗ trợ di chuyển đến cơ sở y tế.

Hướng dẫn rửa mắt đúng cách trước khi đến phòng khám

Mục tiêu của rửa mắt là làm loãng và cuốn trôi hóa chất. Không cần chờ có nước muối sinh lý mới rửa; nước sạch đang chảy thường hữu ích hơn việc trì hoãn. Nếu có sẵn dung dịch rửa mắt vô khuẩn tại nơi làm việc, có thể dùng ngay. Nếu ở nhà, có thể dùng vòi nước sạch, vòi sen, bình nước sạch hoặc chai nước uống trong tình huống khẩn.

Cách rửa mắt cho người lớn

Đưa mắt bị thương đến nguồn nước. Nghiêng đầu sao cho nước chảy từ phía trong ra phía ngoài mắt, hạn chế hóa chất trôi sang mắt còn lại. Dùng ngón tay sạch nhẹ nhàng giữ mi trên và mi dưới mở ra. Chớp mắt nhiều lần trong dòng nước để nước tiếp xúc bề mặt mắt. Dòng nước nên nhẹ, liên tục; không dùng tia nước quá mạnh bắn thẳng vào mắt.

Nếu chỉ có một chai nước, đổ nước từ từ vào góc trong mắt để nước chảy qua bề mặt mắt ra ngoài. Nếu có người hỗ trợ, người hỗ trợ có thể giữ mi và đổ nước đều. Trong lúc rửa, nếu thấy mảnh bột, vôi, hạt hóa chất nằm ở mi hoặc quanh mắt, có thể nhẹ nhàng rửa trôi. Không dùng vật nhọn, tăm bông chà sát mạnh lên giác mạc.

Cách rửa mắt cho trẻ em

Với trẻ nhỏ, nên có hai người hỗ trợ nếu có thể: một người giữ trẻ an toàn, một người rửa mắt. Có thể quấn trẻ trong khăn để hạn chế vùng vẫy, đặt trẻ nằm nghiêng sao cho mắt bị thương ở phía thấp hơn, rồi đổ nước sạch liên tục. Giọng nói của người lớn cần bình tĩnh, giải thích ngắn gọn, tránh làm trẻ sợ thêm. Sau rửa ban đầu, đưa trẻ đi khám mắt sớm, đặc biệt nếu hóa chất không rõ loại.

Rửa bao lâu là đủ?

Thời gian tối thiểu thường được khuyên là 15 đến 30 phút, nhưng không phải là con số tuyệt đối. Nếu hóa chất là kiềm mạnh, axit mạnh, vôi, xi măng, chất tẩy rửa công nghiệp hoặc còn đau rát nhiều, việc rửa có thể cần kéo dài hơn cho đến khi được nhân viên y tế tiếp nhận. Tại cơ sở y tế, bác sĩ hoặc nhân viên y tế có thể tiếp tục rửa, kiểm tra pH và lặp lại cho đến khi pH ổn định.

Có nên dùng nước muối sinh lý?

Nước muối sinh lý vô khuẩn là lựa chọn phù hợp nếu có sẵn ngay. Tuy nhiên, trong cấp cứu, nước sạch quan trọng hơn việc chờ đúng loại dung dịch. Không nên mất nhiều phút đi mua nước muối trong khi mắt đang tiếp xúc hóa chất. Sau khi đã bắt đầu rửa, có thể chuyển sang nước muối sinh lý nếu có sẵn và thuận tiện.

Không dùng thuốc nhỏ mắt có corticoid, thuốc tê, thuốc kháng sinh hoặc thuốc dân gian khi chưa được bác sĩ hướng dẫn. Một số thuốc có thể che lấp triệu chứng, làm chậm liền biểu mô hoặc tăng nguy cơ biến chứng nếu dùng không đúng. Bỏng mắt do hóa chất cần được đánh giá trực tiếp trước khi quyết định điều trị tiếp theo.

Những việc không nên làm khi bị hóa chất vào mắt

Khi sự cố xảy ra, nhiều người phản ứng theo kinh nghiệm truyền miệng. Một số việc tưởng như giúp mắt dễ chịu lại có thể làm tổn thương nặng hơn. Ghi nhớ các điều không nên làm giúp giảm nguy cơ sai lầm trong những phút đầu.

Cũng không nên đánh giá nhẹ tình trạng chỉ vì mắt bớt đau sau khi rửa. Cảm giác dễ chịu hơn là tín hiệu tốt, nhưng không loại trừ tróc biểu mô giác mạc, thay đổi pH kéo dài, viêm hoặc nguy cơ sẹo. Khám mắt sau bỏng hóa chất giúp phát hiện tổn thương sớm và theo dõi quá trình hồi phục.

Khi nào cần đến phòng khám hoặc cấp cứu ngay?

Với bỏng mắt do hóa chất, lời khuyên an toàn là đi khám mắt sớm sau khi rửa, đặc biệt khi không chắc loại hóa chất hoặc triệu chứng còn tồn tại. Một số tình huống cần xem là khẩn cấp, không nên hẹn theo dõi nhiều ngày.

Nếu ở xa phòng khám mắt, hãy rửa mắt liên tục trong lúc di chuyển nếu điều kiện cho phép. Khi gọi điện hỏi đường hoặc đặt lịch, vẫn không nên dừng rửa mắt trong giai đoạn đầu nếu mắt vừa tiếp xúc hóa chất. Trong trường hợp nghi bỏng nặng, giảm thị lực rõ, hóa chất công nghiệp hoặc tai nạn lao động, nên đến cơ sở cấp cứu có chuyên khoa mắt hoặc bệnh viện gần nhất.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, người bệnh có thể được khám mắt, đánh giá bề mặt nhãn cầu và tư vấn hướng xử trí phù hợp theo tình trạng thực tế. Phòng khám tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre; hotline 079 860 86 86. Thông tin này nhằm hỗ trợ người bệnh tìm nơi khám mắt Bến Tre khi cần, không thay thế cấp cứu trong tình huống nguy kịch.

Bác sĩ mắt sẽ kiểm tra gì sau bỏng hóa chất?

Sau khi người bệnh đến cơ sở y tế, việc đầu tiên thường vẫn là đánh giá xem mắt đã được rửa đủ chưa. Nếu pH bề mặt mắt còn bất thường, nhân viên y tế có thể tiếp tục rửa. Sau đó, bác sĩ mắt sẽ thăm khám theo từng bước, tùy mức độ hợp tác của người bệnh và mức độ nặng.

Điều trị sau đó có thể bao gồm các biện pháp bảo vệ bề mặt mắt, kiểm soát viêm, giảm đau, phòng nhiễm trùng, hỗ trợ liền biểu mô hoặc chuyển tuyến khi cần. Bài viết không đưa toa thuốc cụ thể vì dùng thuốc phụ thuộc mức độ bỏng, tuổi, bệnh nền, tình trạng giác mạc, nguy cơ nhiễm trùng và đánh giá trực tiếp của bác sĩ.

Trong một số trường hợp nhẹ, người bệnh có thể hồi phục tốt khi được rửa sớm, theo dõi và dùng thuốc đúng hướng dẫn. Trong trường hợp nặng, quá trình điều trị có thể kéo dài, cần nhiều lần tái khám và đôi khi cần can thiệp chuyên sâu. Không có cơ sở y khoa thận trọng nào nên cam kết khỏi hoàn toàn hoặc không để lại di chứng ngay từ lần khám đầu, vì bỏng hóa chất là tình trạng có diễn tiến phức tạp.

Yếu tố ảnh hưởng đến mức độ nặng và tiên lượng

Cùng là hóa chất bắn vào mắt, nhưng mức độ tổn thương ở mỗi người có thể khác nhau. Việc hiểu các yếu tố ảnh hưởng giúp người bệnh không chủ quan và giúp bác sĩ tư vấn sát thực tế hơn.

Loại hóa chất và nồng độ

Kiềm mạnh thường có nguy cơ thấm sâu và gây tổn thương nặng. Axit mạnh cũng nguy hiểm, đặc biệt khi nồng độ cao hoặc tiếp xúc lâu. Hóa chất tẩy rửa gia dụng có thể từ kích ứng nhẹ đến bỏng thật sự, tùy thành phần. Dung môi, thuốc trừ sâu và hóa chất công nghiệp có thể gây độc tính hoặc viêm kéo dài.

Thời gian tiếp xúc trước khi rửa

Đây là yếu tố rất quan trọng. Rửa trong vài giây đầu thường có lợi hơn nhiều so với rửa sau nhiều phút. Người ở nơi làm việc có trạm rửa mắt cần được huấn luyện sử dụng ngay, không chờ quản lý hoặc đồng nghiệp xác nhận.

Lượng hóa chất và dạng tiếp xúc

Một giọt nhỏ mỹ phẩm khác với một lượng lớn chất tẩy rửa hoặc vôi bắn vào mắt. Hóa chất dạng bột, hạt có thể mắc trong túi cùng kết mạc, tiếp tục phóng thích hoạt chất nếu không được lấy ra. Hơi khí cũng có thể gây kích ứng cả hai mắt và đường hô hấp.

Tình trạng mắt trước đó

Người có khô mắt, bệnh giác mạc, sẹo giác mạc, đang đeo kính áp tròng, mới phẫu thuật mắt hoặc có bệnh miễn dịch có thể hồi phục khác người bình thường. Vì vậy, khám trực tiếp và tái khám theo hẹn là cần thiết, không nên tự so sánh với trường hợp của người khác.

Chất lượng sơ cứu và theo dõi

Rửa mắt đủ lâu, tránh sai lầm, đến khám sớm và tuân thủ tái khám giúp bác sĩ phát hiện sớm biến chứng. Ngược lại, tự mua thuốc nhỏ mắt nhiều loại, dùng thuốc tê kéo dài hoặc bỏ tái khám khi còn triệu chứng có thể làm tăng nguy cơ vấn đề kéo dài.

Phòng ngừa bỏng mắt do hóa chất trong sinh hoạt và lao động

Phòng ngừa luôn quan trọng hơn xử trí sau tai nạn. Bỏng mắt do hóa chất nhiều khi xảy ra trong vài giây, nhưng hậu quả có thể kéo dài. Gia đình và nơi làm việc nên có quy tắc an toàn rõ ràng khi sử dụng hóa chất.

Người làm xây dựng cần đặc biệt chú ý vôi, xi măng và bụi kiềm. Người làm nông nghiệp cần cẩn thận khi pha thuốc bảo vệ thực vật, phun thuốc, vệ sinh bình phun. Người làm tóc, thẩm mỹ cần tránh để thuốc nhuộm, thuốc uốn, keo hoặc dung dịch tẩy dính vào mắt khách hàng và bản thân. Kính bảo hộ không phải là hình thức, mà là lớp bảo vệ giúp giảm nguy cơ tai nạn.

Gia đình có trẻ nhỏ nên giải thích đơn giản rằng chai tẩy rửa không phải đồ chơi. Không để nước rửa toilet, thuốc tẩy, cồn, keo dán, thuốc xịt côn trùng ở vị trí trẻ dễ lấy. Khi tai nạn xảy ra, người lớn cần ưu tiên rửa mắt cho trẻ thay vì cố hỏi trẻ đã làm gì quá lâu.

Theo dõi sau khi đã được khám

Sau bỏng hóa chất, mắt có thể cần thời gian để biểu mô giác mạc và kết mạc hồi phục. Người bệnh nên dùng thuốc đúng hướng dẫn của bác sĩ, không tự tăng giảm liều, không dùng lại toa của người khác và không ngưng tái khám khi mắt vừa bớt đau nếu bác sĩ đã hẹn kiểm tra.

Các dấu hiệu cần quay lại sớm gồm đau tăng, đỏ tăng, nhìn mờ hơn, chói sáng nhiều, chảy ghèn, sưng mi, cảm giác cộm không giảm, khó mở mắt hoặc có bất kỳ triệu chứng bất thường nào. Nếu đang đeo kính áp tròng, thường cần ngưng đeo cho đến khi bác sĩ cho phép. Việc đeo lại quá sớm có thể làm chậm liền biểu mô hoặc tăng nguy cơ viêm nhiễm.

Trong những ngày đầu, nên tránh bụi, khói, gió mạnh, nước hồ bơi, trang điểm mắt và dụi mắt. Khi ra ngoài có thể đeo kính bảo vệ để giảm chói và hạn chế bụi. Người làm việc với hóa chất chỉ nên quay lại môi trường nguy cơ khi đã được tư vấn phù hợp và có bảo hộ đầy đủ.

Nếu sau bỏng hóa chất người bệnh thấy nhìn mờ kéo dài, khô rát, cộm, chảy nước mắt hoặc thay đổi thị lực, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra thêm tùy tình trạng. Khám mắt tổng quát giúp đánh giá thị lực, bề mặt nhãn cầu và các yếu tố liên quan. Trong một số trường hợp, sau khi mắt ổn định, người bệnh có thể cần đo khúc xạ để kiểm tra lại thị lực nếu có than phiền nhìn mờ. Việc này tùy từng ca, không phải ai cũng cần ngay trong giai đoạn cấp.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ mắt

Khi gặp bỏng mắt do hóa chất, điều khó nhất thường không phải là kiến thức phức tạp, mà là giữ bình tĩnh để làm đúng việc đầu tiên: rửa mắt. Người bệnh thường hoảng, nhắm chặt mắt, tìm thuốc nhỏ mắt hoặc gọi nhiều người để hỏi. Trong khi đó, hóa chất vẫn có thể đang tiếp xúc với giác mạc và kết mạc.

Hãy nhớ một trình tự đơn giản: rửa ngay, rửa đủ, không dụi, không trung hòa, đi khám. Nếu ở nơi làm việc, nên báo đồng nghiệp hỗ trợ nhưng không chờ đủ người mới bắt đầu. Nếu ở nhà một mình, dùng ngay nguồn nước sạch gần nhất. Nếu đang ở ngoài đường, có thể dùng chai nước sạch tạm thời rồi đến nơi có vòi nước để rửa tiếp và đi khám.

Khi đến khám, hãy cung cấp thông tin càng cụ thể càng tốt: tên hóa chất, nhãn chai, thời gian tiếp xúc, thời gian rửa, có đeo kính áp tròng không, đã nhỏ thuốc gì chưa, thị lực thay đổi thế nào. Nếu không mang được chai hóa chất, hãy chụp ảnh nhãn, thành phần hoặc bảng cảnh báo. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ và lựa chọn hướng theo dõi phù hợp hơn.

Người bệnh cũng nên chuẩn bị tâm lý rằng bỏng hóa chất có thể cần tái khám nhiều lần. Lần khám đầu giúp xử trí cấp và phân tầng nguy cơ, nhưng một số biến chứng như khô mắt, sẹo giác mạc, tân mạch giác mạc, dính mi cầu hoặc tăng nhãn áp có thể cần theo dõi sau đó. Không nên bỏ tái khám chỉ vì thấy bớt đỏ trong một hai ngày đầu.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh định vị trong khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor/ZEISS. Với các bệnh mắt cấp tính như nghi bỏng hóa chất, mục tiêu tư vấn là đánh giá đúng mức độ, xử trí thận trọng và hướng dẫn theo dõi phù hợp. Các thiết bị và quy trình khám hỗ trợ bác sĩ quan sát bề mặt mắt, nhưng quyết định điều trị vẫn phải dựa trên thăm khám trực tiếp từng người bệnh.

Câu hỏi thường gặp