Những năm gần đây, số trẻ bị cận thị có xu hướng tăng rõ rệt, đặc biệt ở nhóm học sinh phải học nhiều, dùng điện thoại – máy tính bảng – laptop thường xuyên và ít hoạt động ngoài trời. Nhiều phụ huynh chỉ đưa con đi khám khi trẻ than mỏi mắt, nhức mắt, nhìn bảng không rõ hoặc vừa thay kính vài tháng đã lại tăng độ. Tuy nhiên, với cận thị trẻ em, chờ đến khi trẻ nhìn mờ mới đi khám thường là khá muộn.

Khám kiểm soát cận thị là quá trình đánh giá toàn diện hơn so với việc đo kính thông thường. Bác sĩ không chỉ xác định trẻ cận bao nhiêu độ, có loạn thị hay không, mà còn xem xét tốc độ tăng độ qua từng giai đoạn, tuổi khởi phát cận thị, tiền sử gia đình, thời gian nhìn gần, thời gian ngoài trời, khả năng điều tiết – hội tụ, tình trạng giác mạc, võng mạc và các yếu tố nguy cơ khác. Từ đó, phụ huynh có cơ sở để chọn phương pháp kiểm soát cận thị phù hợp, thay vì chỉ thay kính đơn tròng mỗi khi trẻ tăng độ.

Tại Bến Tre, nhu cầu khám kiểm soát cận thị ngày càng tăng vì phụ huynh đã quan tâm nhiều hơn đến nguy cơ cận thị nặng. Khi độ cận tăng cao, trẻ có thể gặp nhiều bất tiện trong học tập, sinh hoạt, thể thao và về lâu dài có nguy cơ cao hơn với một số bệnh lý đáy mắt liên quan đến cận thị nặng. Vì vậy, mục tiêu không chỉ là giúp trẻ nhìn rõ hôm nay, mà còn là quản lý tiến triển cận thị trong nhiều năm tiếp theo.

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám kiểm soát cận thị khi trẻ có dấu hiệu nhìn xa không rõ, thường xuyên nheo mắt, nghiêng đầu, tiến sát tivi, cúi rất gần khi đọc sách hoặc viết bài. Một số trẻ không than mờ mắt, nhưng lại hay chép bài sai, mất tập trung, đau đầu sau giờ học hoặc dụi mắt nhiều. Những biểu hiện này có thể liên quan đến tật khúc xạ, mỏi điều tiết hoặc các vấn đề thị giác khác.

Trẻ đã có kính cận cũng cần được kiểm tra định kỳ, không nên chỉ đợi đến khi kính mờ mới khám. Nếu trẻ tăng từ 0.50D trở lên trong khoảng 6 tháng, tăng độ liên tục qua nhiều lần khám, bắt đầu cận khi còn nhỏ tuổi, có cha mẹ bị cận thị hoặc thường xuyên học – đọc – dùng thiết bị điện tử ở khoảng cách gần, phụ huynh nên xem đây là nhóm cần theo dõi sát hơn.

Ở nhiều trẻ, cận thị tiến triển nhanh nhất trong giai đoạn tiểu học và đầu trung học cơ sở. Đây cũng là thời điểm lịch học dày, thời gian ngoài trời giảm, thiết bị số xuất hiện nhiều trong học tập và giải trí. Vì vậy, một kế hoạch khám kiểm soát cận thị bài bản tại Bến Tre sẽ giúp phụ huynh không bị động, đặc biệt khi trẻ đã có lịch sử tăng độ nhanh.

Một buổi khám kiểm soát cận thị không nên chỉ dừng lại ở việc cho trẻ nhìn bảng chữ rồi lấy số kính. Với trẻ em, bác sĩ cần xem xét cả thị lực, khúc xạ, khả năng đáp ứng với kính, yếu tố điều tiết, tình trạng hai mắt phối hợp và các dấu hiệu có thể gợi ý bệnh lý khác. Mục tiêu là kê kính đúng, nhưng cũng phải đảm bảo số kính đó phù hợp với sinh hoạt thực tế của trẻ và không bỏ sót yếu tố khiến trẻ mỏi mắt hoặc tăng độ nhanh.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh – Bến Tre, quy trình khám thường được tiếp cận theo hướng bác sĩ chuyên khoa mắt trực tiếp đánh giá, kết hợp thiết bị đo khúc xạ, kiểm tra thị lực và tư vấn giải pháp phù hợp. Trẻ có thể được hướng dẫn kiểm tra định kỳ mỗi 3–6 tháng nếu thuộc nhóm tăng độ nhanh hoặc đang dùng phương pháp kiểm soát cận thị cần theo dõi sát.

Không có một phương pháp duy nhất phù hợp cho mọi trẻ. Sau khi khám kiểm soát cận thị, bác sĩ sẽ cân nhắc độ tuổi, độ cận hiện tại, tốc độ tăng độ, cấu trúc giác mạc, khả năng hợp tác của trẻ, điều kiện chăm sóc tại nhà, thói quen sinh hoạt và mong muốn của gia đình. Có trẻ chỉ cần kính đúng độ và thay đổi thói quen; có trẻ phù hợp với tròng kính kiểm soát cận thị; có trẻ có thể cân nhắc Ortho-K; một số trường hợp cần phối hợp atropin liều thấp theo chỉ định bác sĩ.

Rất nhiều phụ huynh có thói quen đưa trẻ đi đo kính, thấy tăng độ thì thay kính, sau đó chờ đến khi trẻ nhìn mờ lại mới quay lại. Cách làm này có thể giúp trẻ nhìn rõ trong ngắn hạn, nhưng không trả lời được những câu hỏi quan trọng: trẻ đang tăng độ nhanh hay chậm, tốc độ tăng có đáng lo không, có cần can thiệp không, phương pháp đang dùng có hiệu quả không, và khi nào cần thay đổi kế hoạch?

Khám kiểm soát cận thị cần được xem như một chuỗi theo dõi. Mỗi lần khám nên ghi nhận độ kính, thị lực, triệu chứng, thói quen sinh hoạt, khả năng tuân thủ phương pháp đang dùng và các yếu tố liên quan. Khi có dữ liệu theo thời gian, bác sĩ mới đánh giá được trẻ có đang đáp ứng tốt hay không. Nếu trẻ dùng tròng kiểm soát cận thị nhưng vẫn tăng nhanh, có thể cần kiểm tra lại thời gian đeo kính, độ chính xác khi lắp kính, tư thế học, thời gian màn hình hoặc cân nhắc phương án khác.

Với trẻ cận thị, mục tiêu thực tế không phải lúc nào cũng là “không tăng độ tuyệt đối”. Trong nhiều trường hợp, mục tiêu hợp lý là làm chậm tốc độ tiến triển so với nguy cơ ban đầu, giảm khả năng trẻ đi vào nhóm cận thị cao và giúp gia đình quản lý thị lực chủ động hơn. Vì vậy, phụ huynh nên nhìn khám kiểm soát cận thị như một kế hoạch dài hạn, giống như theo dõi tăng trưởng chiều cao – cân nặng của trẻ, chứ không phải một lần mua kính đơn lẻ.

Sau khi khám kiểm soát cận thị, nếu bác sĩ tư vấn trẻ phù hợp với tròng kính kiểm soát cận thị, phụ huynh cần quan tâm nhiều hơn là tên thương hiệu. Một tròng kính tốt cần đi cùng quy trình đo – lắp đúng: đo khúc xạ chuẩn, chọn gọng vừa khuôn mặt trẻ, xác định tâm kính, chiều cao lắp kính, khoảng cách đỉnh kính và kiểm tra lại sau khi hoàn thiện. Với trẻ em, gọng quá rộng, sống mũi không giữ kính tốt hoặc kính thường xuyên trượt xuống sẽ ảnh hưởng đến vùng nhìn và hiệu quả sử dụng.

Tại Bến Tre, Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh định hướng kết hợp khám chuyên khoa mắt và tư vấn kính thuốc trong cùng một quy trình. Điều này giúp phụ huynh thuận tiện hơn: trẻ được bác sĩ đánh giá tình trạng mắt, sau đó được tư vấn tròng kính và lắp kính theo thông số phù hợp. Khi cần, trẻ có thể tái khám để kiểm tra thị lực, độ kính và mức độ thích nghi sau khi đeo kính mới.

Khi chọn tròng kính cho trẻ cận thị, phụ huynh cũng nên hỏi rõ về nguồn gốc tròng kính, chính sách bảo hành, khả năng chống trầy, chống phản quang, độ mỏng phù hợp, khả năng chống tia UV và hướng dẫn sử dụng. Với trẻ hiếu động, kính cần đủ bền, gọng ôm vừa, càng kính chắc và tròng phù hợp với môi trường học tập. Nếu trẻ đang dùng tròng kiểm soát cận thị, việc đeo kính đều trong ngày cũng là yếu tố rất quan trọng.

Tần suất tái khám phụ thuộc vào tuổi của trẻ, mức độ cận, tốc độ tăng độ và phương pháp đang sử dụng. Với trẻ mới phát hiện cận thị hoặc đang tăng độ nhanh, bác sĩ có thể hẹn tái khám sau 3–6 tháng. Với trẻ ổn định hơn, lịch kiểm tra có thể dài hơn, nhưng vẫn nên duy trì theo dõi định kỳ. Không nên đợi đến khi trẻ than mờ mới đưa đi khám, vì trẻ em đôi khi thích nghi với thị lực kém và không mô tả chính xác triệu chứng.

Nếu trẻ đang dùng Ortho-K, lịch tái khám thường cần sát hơn trong giai đoạn đầu để kiểm tra độ an toàn, tình trạng giác mạc, độ rõ ban ngày và cách trẻ – phụ huynh vệ sinh kính. Nếu trẻ dùng atropin liều thấp, cần theo dõi đáp ứng, tác dụng phụ và lịch dùng thuốc. Nếu trẻ dùng tròng kính kiểm soát cận thị, cần kiểm tra xem kính có còn đúng độ, gọng có bị lệch, trẻ có đeo đủ thời gian hay không.

Một điểm quan trọng trong khám kiểm soát cận thị là lưu lại dữ liệu qua từng lần khám. Khi phụ huynh có hồ sơ theo dõi rõ ràng, bác sĩ dễ đánh giá xu hướng hơn. Ví dụ, trẻ tăng 0.25D trong 6 tháng có ý nghĩa khác với trẻ tăng 0.75D trong 6 tháng. Trẻ 7 tuổi tăng độ nhanh cũng đáng quan tâm hơn trẻ lớn hơn đang gần giai đoạn ổn định. Do đó, tái khám định kỳ là một phần của điều trị, không phải thủ tục phụ.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh – Bến Tre là địa chỉ khám mắt và tư vấn kính thuốc dành cho trẻ em, học sinh, người lớn và người có nhu cầu kiểm tra thị lực định kỳ. Với nhóm trẻ cận thị, phòng khám chú trọng quy trình đo khám, tư vấn rõ ràng cho phụ huynh và lựa chọn giải pháp phù hợp với từng trường hợp.

Điểm mạnh của mô hình phòng khám kết hợp mắt kính là phụ huynh có thể đưa trẻ đi khám kiểm soát cận thị, đo khúc xạ, tư vấn tròng kính, chọn gọng và lắp kính trong cùng một hệ thống. Điều này giúp giảm rời rạc giữa khâu khám và khâu làm kính. Khi trẻ có vấn đề trong quá trình sử dụng kính, phụ huynh cũng dễ quay lại kiểm tra, điều chỉnh gọng, kiểm tra thị lực hoặc tái khám theo lịch.

Phòng khám hiện định hướng mạnh về khúc xạ, kính thuốc, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và các dòng tròng kính chính hãng như Essilor, ZEISS. Với phụ huynh ở Bến Tre và các huyện lân cận, việc theo dõi cận thị định kỳ tại một địa chỉ quen thuộc giúp hồ sơ của trẻ được liên tục hơn, hạn chế tình trạng mỗi lần đo một nơi, mỗi lần tư vấn một kiểu.

Sau khi khám kiểm soát cận thị, vai trò của phụ huynh tại nhà rất quan trọng. Trẻ có thể được kê kính đúng, nhưng nếu vẫn học trong ánh sáng yếu, cúi sát vở, dùng điện thoại nhiều giờ liên tục và không ra ngoài trời, nguy cơ tăng độ vẫn cao. Kiểm soát cận thị không chỉ nằm trong phòng khám, mà còn nằm trong lịch sinh hoạt mỗi ngày.

Phụ huynh nên hướng dẫn trẻ giữ khoảng cách đọc – viết phù hợp, không nằm đọc sách, không dùng điện thoại trong bóng tối, nghỉ mắt sau mỗi khoảng thời gian học gần, tăng hoạt động ngoài trời khi có thể và đeo kính đúng theo hướng dẫn. Với trẻ đang dùng tròng kính kiểm soát cận thị, phụ huynh cần nhắc trẻ đeo kính đủ thời gian, không chỉ đeo khi lên lớp. Với trẻ dùng Ortho-K, phụ huynh cần giám sát vệ sinh kính rất kỹ, đặc biệt trong giai đoạn đầu.

Ngoài ra, phụ huynh nên quan sát các thay đổi nhỏ: trẻ có nheo mắt không, có nghiêng đầu khi xem tivi không, có than nhức mắt khi học không, có hay tháo kính vì khó chịu không, gọng có trượt xuống mũi không. Những chi tiết này nên được báo lại cho bác sĩ trong lần tái khám, vì chúng giúp điều chỉnh kế hoạch khám kiểm soát cận thị chính xác hơn.

Tài liệu tham khảo

Phụ huynh có thể đọc thêm thông tin tổng quan về kiểm soát cận thị trẻ em từ các nguồn chuyên môn quốc tế:

• International Myopia Institute – IMI White Papers
• American Academy of Ophthalmology – Myopia Control in Children