Trong đời sống hiện đại, thời gian nhìn gần và sử dụng thiết bị số tăng lên rõ rệt. Nhiều người sau vài giờ làm việc với máy tính bắt đầu cảm thấy cay mắt, khô mắt, nhức đầu, nhìn mờ thoáng qua hoặc khó ngủ nếu dùng điện thoại sát giờ đi ngủ. Vì vậy, cụm từ ảnh hưởng của ánh sáng xanh thường được nhắc đến như một nguyên nhân gây hại cho mắt. Thực tế, vấn đề cần nhìn cân bằng hơn: ánh sáng xanh là một phần của ánh sáng nhìn thấy được, có cả vai trò sinh học có lợi và các mặt bất lợi nếu tiếp xúc sai thời điểm hoặc kết hợp với thói quen dùng màn hình không hợp lý.

Ánh sáng xanh là gì?

Ánh sáng xanh là một phần của phổ ánh sáng nhìn thấy được. Mắt người có thể nhận biết các bước sóng ánh sáng khác nhau, từ tím, xanh, lục, vàng, cam đến đỏ. Trong đó, vùng ánh sáng xanh thường nằm khoảng 380–500 nm. Vì có bước sóng ngắn hơn so với vùng vàng, cam, đỏ nên ánh sáng xanh mang năng lượng cao hơn trong nhóm ánh sáng nhìn thấy.

Khi nói về ảnh hưởng của ánh sáng xanh, nhiều tài liệu thường chia ánh sáng xanh thành các vùng gần đúng: xanh tím ở khoảng bước sóng ngắn hơn và xanh lam ở khoảng bước sóng dài hơn. Cách chia này giúp dễ giải thích, nhưng trong thực tế sinh học mắt, ảnh hưởng phụ thuộc vào cường độ ánh sáng, thời gian tiếp xúc, khoảng cách, thời điểm trong ngày, nguồn phát sáng và tình trạng mắt của từng người.

Nguồn ánh sáng xanh mạnh nhất trong đời sống không phải là điện thoại hay máy tính, mà là ánh sáng mặt trời. Màn hình điện thoại, máy tính bảng, laptop, tivi LED và đèn LED trong nhà cũng phát ra ánh sáng xanh, nhưng cường độ thường thấp hơn rất nhiều so với ánh sáng ngoài trời. Dù vậy, màn hình vẫn gây khó chịu vì chúng ta nhìn gần, nhìn lâu, chớp mắt ít và thường dùng vào ban đêm.

Nguồn tạo ra ánh sáng xanh trong đời sống

Để hiểu đúng ảnh hưởng của ánh sáng xanh, cần phân biệt nguồn tự nhiên và nguồn nhân tạo. Cùng là ánh sáng xanh nhưng nguồn phát khác nhau sẽ có cường độ và bối cảnh tiếp xúc rất khác nhau.

1. Ánh sáng mặt trời

Mặt trời là nguồn ánh sáng xanh tự nhiên mạnh nhất. Ban ngày, ánh sáng mặt trời giúp cơ thể tỉnh táo, hỗ trợ nhịp sinh học và góp phần điều chỉnh chu kỳ thức – ngủ. Bầu trời có màu xanh là do các thành phần ánh sáng bước sóng ngắn tán xạ trong khí quyển. Vì vậy, ánh sáng xanh không phải là yếu tố chỉ có hại; nó là một phần tự nhiên của môi trường sống.

Tuy nhiên, tiếp xúc nắng mạnh trong thời gian dài vẫn cần được bảo vệ đúng cách. Khi ra ngoài trời, vấn đề cần quan tâm không chỉ là ảnh hưởng của ánh sáng xanh, mà còn là tia UV, độ chói, bụi, gió và nguy cơ khô mắt. Kính mát chất lượng tốt cần có khả năng chống UV, giảm chói và tạo cảm giác dễ chịu khi đi nắng.

2. Màn hình điện thoại, máy tính, tivi

Điện thoại, máy tính bảng, laptop, màn hình LED và tivi đều có phát ánh sáng xanh. Tuy nhiên, cảm giác mỏi mắt khi dùng các thiết bị này thường không chỉ do ánh sáng xanh. Các yếu tố quan trọng hơn có thể là nhìn gần liên tục, chớp mắt ít, độ sáng màn hình không phù hợp, chữ quá nhỏ, tư thế ngồi sai, phản xạ chói và kính đang đeo chưa đúng nhu cầu làm việc.

Vì vậy, khi phân tích ảnh hưởng của ánh sáng xanh từ màn hình, cần đặt trong bối cảnh hội chứng thị giác màn hình. Người bệnh thường than cay mắt, khô mắt, mờ mắt từng lúc, nhức đầu, mỏi cổ vai gáy và khó tập trung. Những triệu chứng này thường cải thiện khi nghỉ mắt, điều chỉnh màn hình, chớp mắt đầy đủ và khám mắt nếu có vấn đề khúc xạ.

3. Đèn LED và đèn huỳnh quang

Nhiều loại đèn trong nhà hiện nay sử dụng công nghệ LED. Đèn LED tiết kiệm điện, bền, tiện lợi nhưng một số loại có ánh sáng trắng lạnh hoặc độ chói cao có thể làm mắt khó chịu nếu bố trí không hợp lý. Phòng làm việc quá tối nhưng màn hình quá sáng, hoặc đèn chiếu trực tiếp vào mắt, đều có thể làm tăng mỏi mắt.

Để giảm ảnh hưởng của ánh sáng xanh và độ chói trong không gian làm việc, nên chọn ánh sáng dịu, bố trí đèn không phản chiếu vào màn hình, tránh ngồi trong phòng tối hoàn toàn khi dùng máy tính và điều chỉnh độ sáng màn hình theo ánh sáng xung quanh.

Ảnh hưởng của ánh sáng xanh đến mắt: đâu là điều đã rõ, đâu là điều cần hiểu thận trọng?

Khi tìm kiếm trên Internet, anh/chị có thể gặp nhiều thông tin cho rằng ánh sáng xanh từ màn hình gây hỏng võng mạc, gây mù, làm thoái hóa điểm vàng hoặc làm tăng độ cận. Các thông tin này cần được đọc rất thận trọng. Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sử dụng cường độ ánh sáng cao hoặc điều kiện không giống với việc dùng điện thoại, máy tính hằng ngày. Trong thực hành lâm sàng, triệu chứng thường gặp hơn ở người dùng màn hình là mỏi mắt kỹ thuật số và rối loạn giấc ngủ.

Nói cách khác, ảnh hưởng của ánh sáng xanh có thật, nhưng cần tách bạch giữa ba vấn đề: ảnh hưởng đến cảm giác mỏi mắt khi dùng thiết bị số, ảnh hưởng đến nhịp sinh học – giấc ngủ, và nguy cơ lâu dài với võng mạc. Với đa số người bình thường, ưu tiên thực tế nhất là giảm mỏi mắt màn hình, ngủ tốt hơn và khám mắt khi có dấu hiệu bất thường.

Ánh sáng xanh và hội chứng thị giác màn hình

Hội chứng thị giác màn hình, còn gọi là digital eye strain hoặc computer vision syndrome, là nhóm triệu chứng xuất hiện khi mắt làm việc quá lâu với thiết bị số. Nhiều người quy toàn bộ vấn đề cho ảnh hưởng của ánh sáng xanh, nhưng thực tế mỏi mắt màn hình là hậu quả của nhiều yếu tố cộng lại.

Khi nhìn màn hình, đặc biệt là màn hình nhỏ như điện thoại, mắt phải điều tiết liên tục ở khoảng cách gần. Chữ nhỏ khiến người dùng phải nheo mắt hoặc đưa màn hình sát hơn. Ngoài ra, tần suất chớp mắt thường giảm khi tập trung vào màn hình, làm phim nước mắt bay hơi nhanh hơn. Đây là lý do nhiều người cảm thấy khô, cộm, cay, nóng rát hoặc chảy nước mắt sau một ngày làm việc.

Nếu các triệu chứng này chỉ xuất hiện sau khi làm việc màn hình và cải thiện khi nghỉ ngơi, anh/chị có thể bắt đầu bằng các biện pháp điều chỉnh thói quen. Tuy nhiên, nếu nhìn mờ kéo dài, đau mắt rõ, đỏ mắt, sợ ánh sáng, nhìn đôi hoặc đau đầu thường xuyên, nên khám mắt tổng quát để loại trừ tật khúc xạ, khô mắt, viêm bờ mi, bệnh giác mạc hoặc bệnh lý khác.

Ảnh hưởng của ánh sáng xanh đến giấc ngủ

Một trong những vấn đề đáng chú ý nhất khi bàn về ảnh hưởng của ánh sáng xanh là giấc ngủ. Cơ thể con người có đồng hồ sinh học giúp nhận biết ngày và đêm. Ban ngày, ánh sáng mạnh, trong đó có ánh sáng xanh, giúp cơ thể tỉnh táo. Ban đêm, khi ánh sáng giảm, cơ thể dễ chuyển sang trạng thái chuẩn bị ngủ.

Nếu dùng điện thoại, máy tính bảng hoặc laptop sát giờ ngủ, đặc biệt trong phòng tối, ánh sáng từ màn hình có thể làm não hiểu nhầm rằng vẫn còn ban ngày. Hậu quả là khó buồn ngủ, ngủ trễ hơn, ngủ không sâu hoặc thức dậy mệt hơn. Với trẻ em và thanh thiếu niên, việc dùng màn hình ban đêm còn có thể ảnh hưởng đến học tập, sự tập trung và thói quen sinh hoạt.

Để giảm ảnh hưởng của ánh sáng xanh lên giấc ngủ, nên hạn chế màn hình trước giờ ngủ, bật chế độ night shift/night light, giảm độ sáng màn hình và tránh nằm trên giường lướt điện thoại quá lâu. Nếu cần làm việc buổi tối, nên tăng ánh sáng phòng vừa đủ thay vì dùng màn hình sáng trong phòng tối hoàn toàn.

Ánh sáng xanh có gây thoái hóa hoàng điểm không?

Đây là câu hỏi thường gặp nhất khi nói về ảnh hưởng của ánh sáng xanh. Về mặt lý thuyết, ánh sáng năng lượng cao có thể gây stress oxy hóa cho tế bào võng mạc trong một số điều kiện nghiên cứu. Tuy nhiên, không nên suy diễn trực tiếp rằng việc dùng điện thoại hoặc máy tính thông thường sẽ gây thoái hóa hoàng điểm ở người khỏe mạnh.

Thoái hóa hoàng điểm liên quan tuổi là bệnh lý phức tạp, có nhiều yếu tố nguy cơ như tuổi tác, di truyền, hút thuốc lá, bệnh tim mạch, chế độ ăn, tiếp xúc ánh sáng mạnh kéo dài và tình trạng sức khỏe toàn thân. Người lớn tuổi, người có tiền sử gia đình, người hút thuốc hoặc đã được chẩn đoán bệnh hoàng điểm cần theo dõi mắt định kỳ.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào kính lọc ánh sáng xanh, anh/chị nên ưu tiên các biện pháp có giá trị rõ hơn: khám mắt định kỳ, bảo vệ mắt khỏi tia UV khi ra nắng, không hút thuốc, kiểm soát bệnh nền, ăn uống cân bằng và đi khám ngay khi có dấu hiệu méo hình, nhìn mờ trung tâm hoặc điểm đen trước mắt.

Kính chống ánh sáng xanh có thật sự cần thiết không?

Kính chống ánh sáng xanh là sản phẩm được nhiều người quan tâm, đặc biệt là nhân viên văn phòng, học sinh, sinh viên và người dùng máy tính nhiều. Tuy nhiên, khi tư vấn về ảnh hưởng của ánh sáng xanh, cần nói rõ: kính chống ánh sáng xanh không phải là “lá chắn tuyệt đối” và không thay thế cho khám mắt, nghỉ mắt, điều chỉnh màn hình hoặc điều trị khô mắt.

Một số người cảm thấy dễ chịu hơn khi dùng tròng kính có lớp lọc ánh sáng xanh, nhất là trong môi trường đèn LED mạnh hoặc khi làm việc màn hình lâu. Tuy nhiên, nếu mỏi mắt do kính sai độ, loạn thị chưa chỉnh đúng, lão thị, khô mắt hoặc làm việc không nghỉ, chỉ đổi sang kính chống ánh sáng xanh thường không giải quyết triệt để.

Với người cần đeo kính thuốc, điều quan trọng đầu tiên là đo khúc xạ chính xác và chọn tròng kính phù hợp với nhu cầu sử dụng: học tập, lái xe, làm máy tính, đọc sách, nhìn xa, nhìn gần hoặc đa tròng. Lớp phủ lọc ánh sáng xanh có thể là một lựa chọn bổ sung, nhưng không nên là yếu tố duy nhất khi chọn kính.

Cách giảm ảnh hưởng của ánh sáng xanh và mỏi mắt màn hình

Muốn giảm ảnh hưởng của ánh sáng xanh trong đời sống hằng ngày, anh/chị không nhất thiết phải tránh hoàn toàn thiết bị số. Điều quan trọng hơn là dùng thiết bị đúng cách, nghỉ mắt đúng thời điểm, kiểm soát ánh sáng môi trường và khám mắt khi có triệu chứng kéo dài.

Trẻ em và ảnh hưởng của ánh sáng xanh

Với trẻ em, vấn đề không chỉ là ảnh hưởng của ánh sáng xanh mà còn là tổng thời gian nhìn gần, thiếu hoạt động ngoài trời, tư thế học tập, khoảng cách dùng thiết bị và nguy cơ cận thị học đường. Trẻ thường không tự nhận biết mắt mỏi hoặc nhìn mờ, nên phụ huynh cần quan sát các dấu hiệu bất thường.

Nếu trẻ thường xuyên nheo mắt, ngồi sát tivi, cúi sát vở, than nhức đầu, chảy nước mắt khi học, dụi mắt nhiều hoặc học giảm tập trung, phụ huynh không nên chỉ mua kính chống ánh sáng xanh. Trẻ cần được kiểm tra thị lực, đo khúc xạ, đánh giá cận thị, loạn thị, viễn thị, lé, nhược thị và tư vấn thói quen học tập phù hợp.

Khi nào nên khám mắt tổng quát?

Nếu chỉ mỏi mắt nhẹ sau khi dùng màn hình và cải thiện khi nghỉ, anh/chị có thể bắt đầu bằng điều chỉnh thói quen. Nhưng nếu triệu chứng lặp lại thường xuyên, ngày càng nặng hoặc kèm dấu hiệu bất thường, khám mắt tổng quát là bước cần thiết để tìm nguyên nhân thật sự. Nhiều trường hợp người bệnh nghĩ do ảnh hưởng của ánh sáng xanh, nhưng khi khám lại phát hiện kính sai độ, khô mắt, viêm bờ mi, lão thị, loạn thị chưa chỉnh đúng hoặc bệnh lý đáy mắt.

Tại Phòng khám Mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh, dịch vụ khám mắt tổng quát giúp đánh giá nhiều yếu tố liên quan đến mỏi mắt và thị lực: đo thị lực, đo khúc xạ, kiểm tra kính cũ, khám bằng đèn khe, đánh giá khô mắt khi cần, soi đáy mắt trong các trường hợp phù hợp và tư vấn kính thuốc hoặc hướng theo dõi tiếp theo.

Khám mắt tổng quát giúp đánh giá ảnh hưởng của ánh sáng xanh và màn hình như thế nào?

Trong thực tế, người bệnh thường đến khám vì mỏi mắt, nhìn mờ, đau đầu khi dùng máy tính hoặc khó chịu với ánh sáng. Khi đó, bác sĩ không chỉ hỏi về ảnh hưởng của ánh sáng xanh, mà cần đánh giá toàn bộ thói quen sử dụng mắt và tình trạng thị giác.

Gợi ý bảo vệ mắt cho người làm việc màn hình nhiều

Với người làm văn phòng, bác sĩ, giáo viên, học sinh, sinh viên, kế toán, thiết kế, nhân viên bán hàng online hoặc người thường xuyên dùng điện thoại, ảnh hưởng của ánh sáng xanh chỉ là một phần trong vấn đề lớn hơn: mắt phải làm việc gần quá nhiều. Dưới đây là các nguyên tắc nên duy trì hằng ngày.