Nhiều người khi bị loạn thị không mô tả triệu chứng bằng chữ “loạn thị”, mà thường nói rằng: “nhìn không nét”, “đèn ban đêm bị kéo tia”, “đọc chữ bị bóng”, “đeo kính cũ vẫn thấy mỏi”, hoặc “nhìn xa nhìn gần đều không rõ hẳn”. Chính vì vậy, bài viết này sẽ giúp anh/chị hiểu rõ hơn về triệu chứng loạn thị, cách phân biệt với cận thị, viễn thị, lão thị, khô mắt và các tình trạng mắt khác.

Tại Bến Tre, nhiều trường hợp đến khám vì đau đầu, nhức mắt, học bài nhanh mỏi hoặc lái xe ban đêm khó chịu, sau khi kiểm tra mới phát hiện có loạn thị chưa được chỉnh đúng. Loạn thị nhẹ có thể ít biểu hiện, nhưng loạn thị vừa đến cao, loạn thị không đều, hoặc loạn thị kèm cận/viễn thường ảnh hưởng rõ đến chất lượng nhìn hằng ngày.

Loạn thị là một dạng tật khúc xạ, xảy ra khi giác mạc hoặc thủy tinh thể có độ cong không đều ở các kinh tuyến khác nhau. Thay vì ánh sáng hội tụ thành một điểm rõ trên võng mạc, ánh sáng bị hội tụ lệch theo nhiều hướng, tạo nên hình ảnh không sắc nét. Người bị loạn thị có thể thấy chữ bị nhòe, hình ảnh méo nhẹ, ánh đèn bị kéo dài, hoặc cảm giác nhìn không “trong” dù đã cố nheo mắt.

Điểm dễ gây nhầm lẫn là loạn thị không chỉ làm mờ khi nhìn xa. Một số người bị loạn thị vẫn khó chịu khi đọc sách, dùng máy tính, xem điện thoại hoặc làm việc gần trong thời gian dài. Vì vậy, khi nói đến triệu chứng loạn thị, cần nhìn nhận cả hai nhóm: triệu chứng về thị lực và triệu chứng do mắt phải điều tiết quá mức.

Loạn thị có thể xuất hiện đơn độc, nhưng thường đi kèm với cận thị hoặc viễn thị. Ví dụ, một người có thể vừa cận vừa loạn, vừa viễn vừa loạn, hoặc có số loạn khác nhau giữa hai mắt. Khi số kính không được đo đúng, người bệnh dễ cảm thấy đeo kính vẫn mỏi, nhìn chưa nét hoặc phải thay kính nhiều lần.

Ở trẻ em, triệu chứng loạn thị thường không rõ ràng như người lớn vì trẻ chưa biết diễn đạt chính xác. Nhiều trẻ không nói “con nhìn mờ”, mà chỉ biểu hiện qua thói quen học tập và sinh hoạt. Cha mẹ cần chú ý các dấu hiệu như: trẻ hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn bảng, cúi sát vở, đọc chậm, viết sai hàng, dễ mất tập trung khi học, than nhức đầu hoặc dụi mắt nhiều.

Một số trẻ có loạn thị một mắt hoặc loạn thị hai mắt không đều. Nếu không được phát hiện, trẻ có thể quen với hình ảnh mờ và không tự than phiền. Đây là lý do khám mắt định kỳ rất quan trọng, đặc biệt trước tuổi đi học, trong giai đoạn tiểu học và khi trẻ có biểu hiện học tập giảm sút không rõ nguyên nhân.

Loạn thị ở trẻ không chỉ liên quan đến việc đeo kính cho rõ. Nếu loạn thị cao, chênh lệch nhiều giữa hai mắt hoặc kèm cận/viễn đáng kể, trẻ có nguy cơ nhìn kém chức năng nếu không được chỉnh kính và theo dõi đúng. Vì vậy, khi nghi ngờ, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở có bác sĩ mắt hoặc chuyên viên khúc xạ được đào tạo để kiểm tra đầy đủ.

Ở người lớn, loạn thị thường được phát hiện khi đi đo kính, khám mắt định kỳ hoặc khi kính cũ không còn đáp ứng tốt. Người làm văn phòng, tài xế, học sinh – sinh viên, thợ kỹ thuật, người làm nghề cần nhìn chi tiết thường nhận ra triệu chứng sớm hơn vì nhu cầu thị giác cao.

Người trưởng thành có thể gặp các biểu hiện như nhìn xa không sắc nét, đọc chữ nhỏ nhanh mỏi, nhìn màn hình bị nhòe, nhức đầu cuối ngày, khó lái xe ban đêm, hoặc cảm giác kính đang đeo “không đúng số”. Một số trường hợp chỉ cần chỉnh lại trục loạn hoặc độ loạn nhỏ cũng cải thiện đáng kể chất lượng nhìn.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nhìn mờ ở người lớn đều do loạn thị. Sau tuổi 40, lão thị có thể làm khó nhìn gần. Ở người lớn tuổi, đục thủy tinh thể, khô mắt, bệnh võng mạc, tăng nhãn áp hoặc các bệnh lý giác mạc cũng có thể gây nhìn mờ, chói sáng. Vì vậy, nếu triệu chứng xuất hiện nhanh, tiến triển nhiều hoặc không cải thiện khi thay kính, cần khám mắt tổng quát để tìm nguyên nhân.

Cận thị thường làm người bệnh nhìn xa mờ, nhìn gần tương đối rõ. Viễn thị có thể làm nhìn gần khó, nhưng ở người trẻ đôi khi vẫn nhìn được nhờ khả năng điều tiết. Loạn thị lại gây biến dạng hình ảnh do độ cong quang học không đều, nên người bệnh có thể nhìn không nét ở cả xa lẫn gần.

Trong thực tế, nhiều người không bị một tật khúc xạ đơn thuần. Một toa kính có thể gồm độ cầu và độ trụ, ví dụ cận kèm loạn hoặc viễn kèm loạn. Khi đó, triệu chứng loạn thị có thể hòa lẫn với triệu chứng cận thị hoặc viễn thị, khiến người bệnh khó tự phân biệt.

Ví dụ, một học sinh vừa cận vừa loạn có thể nhìn bảng mờ, nheo mắt và đau đầu khi học. Một người trưởng thành vừa viễn vừa loạn có thể nhìn gần nhanh mỏi, đọc tài liệu lâu khó chịu, nhưng cũng thấy biển báo xa không thật sắc nét. Chỉ dựa vào triệu chứng không đủ để kết luận chính xác; cần đo khúc xạ và thử kính cẩn thận.

Khi hình ảnh không hội tụ rõ, não và hệ điều tiết của mắt phải cố gắng “bù” để nhìn rõ hơn. Cơ thể có thể phản ứng bằng cách nheo mắt, nghiêng đầu, thay đổi khoảng cách nhìn hoặc tăng điều tiết. Những phản ứng này giúp cải thiện tạm thời nhưng làm mắt nhanh mệt hơn.

Đặc biệt với các công việc cần nhìn chi tiết như đọc hồ sơ, dùng máy tính, lái xe, may vá, sửa chữa, học bài hoặc xem điện thoại lâu, loạn thị chưa chỉnh đúng có thể khiến người bệnh mỏi mắt kéo dài. Một số người tưởng mình bị khô mắt hoặc thiếu ngủ, nhưng nguyên nhân chính lại là số kính không phù hợp.

Trường hợp đã có kính nhưng vẫn mỏi, cần kiểm tra lại nhiều yếu tố: độ cận/viễn, độ loạn, trục loạn, khoảng cách đồng tử, tâm kính, độ cong gọng, độ nghiêng gọng và thói quen sử dụng kính. Với loạn thị, chỉ sai trục hoặc sai tâm kính cũng có thể làm người đeo khó chịu hơn bình thường.

Anh/chị nên đi khám hoặc đo mắt sớm nếu có các dấu hiệu sau: nhìn mờ kéo dài, nhìn chữ có bóng, nheo mắt thường xuyên, đau đầu sau khi học hoặc làm việc, khó nhìn ban đêm, đeo kính cũ không còn rõ, trẻ than mỏi mắt khi học, hoặc một mắt nhìn kém hơn mắt còn lại.

Đặc biệt, nên đi khám sớm nếu thị lực giảm nhanh, nhìn méo hình mới xuất hiện, đau mắt, đỏ mắt, chói sáng nhiều, nhìn đôi thật sự, có tiền sử chấn thương mắt, từng phẫu thuật mắt hoặc nghi ngờ bệnh lý giác mạc. Những trường hợp này không nên chỉ đo kính đơn giản, vì có thể cần khám chuyên sâu hơn.

Với trẻ em, cha mẹ không nên chờ đến khi trẻ than nhìn mờ mới đưa đi khám. Nhiều trẻ thích nghi với thị lực kém và không biết mình đang nhìn không rõ. Khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm tật khúc xạ và các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến phát triển thị giác.

Để xác định loạn thị, không nên chỉ dựa vào cảm giác nhìn mờ. Quy trình kiểm tra thường bao gồm đo thị lực, đo khúc xạ khách quan bằng máy, thử kính chủ quan, đánh giá độ cầu – độ trụ – trục loạn, kiểm tra khả năng nhìn hai mắt và cân nhắc nhu cầu sử dụng thực tế của người bệnh.

Tại Phòng khám mắt BS Minh, dịch vụ đo khúc xạ tại Bến Tre được định hướng không chỉ để lấy số kính, mà còn để đánh giá sự thoải mái khi nhìn, khả năng thích nghi với toa kính và các yếu tố có thể làm người đeo kính bị mỏi.

Với người có triệu chứng loạn thị, bước thử kính rất quan trọng. Có trường hợp máy đo cho ra một độ loạn nhất định, nhưng khi thử kính cần tinh chỉnh thêm để người đeo vừa nhìn rõ vừa dễ chịu. Đặc biệt ở người mới đeo kính loạn, người lớn tuổi, trẻ em hoặc người có độ loạn cao, việc tăng số kính quá nhanh có thể gây khó thích nghi.

Khi có loạn thị, quá trình cắt kính cần chú ý từ khâu đo mắt đến chọn tròng, chọn gọng và mài lắp. Một chiếc kính phù hợp không chỉ giúp nhìn rõ hơn mà còn cần tạo cảm giác dễ chịu khi đeo lâu. Với người có triệu chứng mỏi mắt, đau đầu hoặc nhìn đêm khó, việc chỉnh đúng số loạn và trục loạn có thể cải thiện chất lượng sinh hoạt rõ rệt.

Dịch vụ cắt kính cận tại Bến Tre tại Mắt kính BS Minh được thực hiện theo quy trình gồm đo mắt, tư vấn tròng kính, chọn gọng, mài lắp và kiểm tra kính trước khi giao. Với người vừa cận vừa loạn, hoặc có nhu cầu dùng kính nhiều giờ mỗi ngày, việc tư vấn loại tròng và kiểm tra thông số lắp kính càng quan trọng.

Người có loạn thị nên tránh tự mua kính theo toa cũ quá lâu, tự đặt kính online khi chưa kiểm tra lại mắt, hoặc chỉ đo máy rồi cắt kính ngay mà không có bước thử kính phù hợp. Nếu kính mới làm gây nhức đầu, chóng mặt, nhìn méo hoặc không rõ, nên quay lại kiểm tra thay vì cố đeo kéo dài.

Loạn thị nhẹ đôi khi chỉ gây mỏi mắt khi làm việc lâu, hoặc chỉ được phát hiện khi đo mắt. Loạn thị vừa có thể làm hình ảnh nhòe rõ hơn, khó đọc chữ nhỏ, nheo mắt thường xuyên và khó chịu khi lái xe ban đêm. Loạn thị cao thường ảnh hưởng đáng kể đến thị lực nếu không được chỉnh đúng.

Tuy nhiên, mức độ khó chịu không chỉ phụ thuộc vào số loạn. Một người loạn nhẹ nhưng làm việc màn hình nhiều giờ mỗi ngày có thể mỏi mắt đáng kể. Ngược lại, có người loạn tương đối cao nhưng đã quen từ nhỏ nên không than phiền nhiều. Vì vậy, khi đánh giá triệu chứng loạn thị, cần kết hợp số đo, thị lực, nghề nghiệp, độ tuổi và cảm giác thực tế của người bệnh.

Một yếu tố khác là sự chênh lệch giữa hai mắt. Nếu một mắt loạn nhiều hơn mắt còn lại, hoặc trục loạn hai mắt khác nhau đáng kể, người bệnh có thể thấy nhìn hai mắt không thoải mái, dễ mệt hoặc khó tập trung. Trường hợp này cần được thử kính kỹ để đạt sự cân bằng.

Loạn thị có thể thay đổi theo tuổi, sự phát triển của mắt, tình trạng giác mạc, thói quen dụi mắt, chấn thương, phẫu thuật hoặc một số bệnh lý. Ở một số trẻ nhỏ, độ loạn có thể thay đổi trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, nếu đã có triệu chứng loạn thị ảnh hưởng đến học tập, làm việc hoặc sinh hoạt, không nên chờ tự hết mà nên đi kiểm tra.

Phần lớn loạn thị đều có thể được cải thiện thị lực bằng kính gọng, kính áp tròng phù hợp hoặc các phương pháp điều chỉnh khúc xạ khác tùy trường hợp. Điều quan trọng là xác định đúng nguyên nhân nhìn mờ. Loạn thị đều thông thường khác với loạn thị không đều do bệnh giác mạc; hướng xử trí cũng khác nhau.

Nếu số loạn tăng nhanh, thay đổi bất thường, một mắt mờ nhiều, hoặc kính không cải thiện tốt, cần khám chuyên sâu hơn để loại trừ các bệnh lý như giác mạc chóp hoặc sẹo giác mạc. Đây là những tình huống không nên xem như loạn thị thông thường.

Dùng điện thoại, máy tính và máy tính bảng nhiều không phải lúc nào cũng là nguyên nhân trực tiếp gây loạn thị. Tuy nhiên, nếu đã có loạn thị mà chưa được chỉnh đúng, thời gian nhìn gần kéo dài sẽ làm triệu chứng rõ hơn. Người bệnh có thể thấy chữ trên màn hình bị nhòe, khó tập trung, cay mắt, chảy nước mắt hoặc nhức đầu cuối ngày.

Để giảm khó chịu, anh/chị nên điều chỉnh ánh sáng phòng, tăng kích thước chữ nếu cần, giữ khoảng cách màn hình hợp lý, nghỉ mắt định kỳ và kiểm tra kính nếu thường xuyên mỏi mắt. Nếu các biện pháp này không cải thiện, cần đo khúc xạ để xem có loạn thị, cận thị, viễn thị hoặc lão thị đi kèm hay không.

Một số bảng kiểm tra loạn thị tại nhà có thể giúp gợi ý ban đầu, ví dụ nhìn các đường tỏa tia xem có hướng nào đậm hơn hoặc nhòe hơn. Tuy nhiên, các cách này không thể thay thế đo khúc xạ. Kết quả tại nhà phụ thuộc vào khoảng cách, ánh sáng, màn hình, kích thước chữ, mắt đang mỏi hay không và nhiều yếu tố khác.

Nếu anh/chị thử tại nhà và thấy nghi ngờ, bước hợp lý là đi đo mắt. Không nên tự kết luận số loạn, tự mua kính theo cảm giác hoặc dùng kính của người khác để thử. Với loạn thị, chỉ cần sai trục kính cũng có thể làm nhìn khó chịu.

Tự kiểm tra có thể hữu ích để nâng cao nhận thức, nhưng chẩn đoán và kê kính cần dựa trên đo thị lực, đo khúc xạ, thử kính và đánh giá lâm sàng. Đây là điểm quan trọng nếu anh/chị muốn xử lý đúng triệu chứng loạn thị thay vì chỉ giảm khó chịu tạm thời.

Dù loạn thị là tật khúc xạ phổ biến, không phải mọi trường hợp nhìn mờ, đau đầu hoặc chói sáng đều do loạn thị. Một số dấu hiệu cần thận trọng hơn gồm: nhìn mờ đột ngột, đau mắt dữ dội, đỏ mắt nhiều, nhìn thấy quầng xanh đỏ quanh đèn, buồn nôn, nhìn đôi mới xuất hiện, méo hình một bên mắt, chớp sáng, ruồi bay tăng đột ngột hoặc mất một vùng thị trường.

Nếu có các biểu hiện trên, anh/chị nên khám mắt sớm. Trong những tình huống này, việc chỉ đi cắt kính có thể bỏ sót bệnh lý cần điều trị. Một quy trình khám mắt đầy đủ sẽ giúp phân biệt tật khúc xạ với bệnh lý giác mạc, thủy tinh thể, võng mạc, thần kinh thị giác hoặc các vấn đề khác.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính BS Minh tại Bến Tre tiếp nhận khám mắt, đo khúc xạ, tư vấn kính thuốc và cắt kính cho người có cận thị, viễn thị, loạn thị, lão thị. Với người có triệu chứng loạn thị, mục tiêu không chỉ là nhìn rõ hơn, mà còn là tìm toa kính phù hợp với nhu cầu học tập, làm việc, lái xe và sinh hoạt hằng ngày.

Quy trình nên bắt đầu từ đo mắt và đánh giá triệu chứng. Sau đó, tùy kết quả, người bệnh sẽ được tư vấn kính gọng, tròng kính phù hợp hoặc hướng khám chuyên sâu nếu nghi ngờ bệnh lý khác. Với trẻ em, cần chú ý theo dõi định kỳ vì số kính có thể thay đổi theo quá trình phát triển.

Nếu anh/chị đang ở Bến Tre và có biểu hiện nhìn mờ, mỏi mắt, đau đầu, khó nhìn ban đêm hoặc nghi ngờ kính đang đeo chưa đúng, có thể đặt lịch để được kiểm tra trực tiếp.

Anh/chị có thể đọc thêm thông tin tổng quan về loạn thị từ các nguồn y khoa quốc tế:

• American Academy of Ophthalmology: Astigmatism
• American Optometric Association: Astigmatism