Khi trẻ trở lại trường học, mắt phải làm việc nhiều hơn: nhìn bảng, đọc sách, làm bài, dùng máy tính, xem tài liệu trên điện thoại hoặc máy tính bảng. Nếu trẻ có tật khúc xạ như cận thị, viễn thị, loạn thị nhưng chưa được phát hiện, trẻ có thể nhìn bảng không rõ, chép bài chậm, học giảm tập trung, hay nheo mắt hoặc đau đầu sau giờ học. Vì vậy, chăm sóc mắt đúng cách cần bắt đầu từ việc quan sát trẻ hằng ngày và đưa trẻ đi khám mắt khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Vì sao chăm sóc mắt quan trọng với trẻ em và học sinh?

Thị giác đóng vai trò rất lớn trong học tập. Trẻ phải nhìn bảng, nhìn sách vở, đọc chữ nhỏ, theo dõi màn hình, phân biệt màu sắc, phối hợp tay mắt khi viết và phản ứng nhanh trong sinh hoạt. Khi thị lực kém, trẻ không chỉ nhìn mờ mà còn có thể học chậm hơn, dễ mất tập trung, ngồi sai tư thế, cúi sát vở hoặc ngại tham gia hoạt động.

Một vấn đề đáng lưu ý là trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng biết than “con nhìn mờ”. Nhiều trẻ nghĩ rằng cách mình nhìn là bình thường, hoặc chỉ biểu hiện bằng hành vi: nheo mắt, nghiêng đầu, ngồi gần tivi, dụi mắt, chép bài thiếu, đọc chậm, hay đau đầu. Vì vậy, phụ huynh cần chủ động chăm sóc mắt cho trẻ thông qua quan sát, kiểm tra mắt định kỳ và tạo môi trường học tập phù hợp.

Tại Bến Tre, trẻ em hiện nay tiếp xúc nhiều hơn với điện thoại, máy tính bảng và học thêm sau giờ chính khóa. Sự kết hợp giữa học gần nhiều, ít hoạt động ngoài trời và dùng màn hình kéo dài có thể làm trẻ mỏi mắt, khô mắt và góp phần vào nguy cơ cận thị tiến triển ở nhóm có yếu tố nguy cơ. Do đó, chăm sóc mắt cần được xem như một phần của chăm sóc sức khỏe học đường.

1. Khám mắt định kỳ: nền tảng của chăm sóc mắt

Khám mắt định kỳ là bước quan trọng nhất trong chăm sóc mắt. Nhiều vấn đề mắt không thể phát hiện chỉ bằng quan sát bên ngoài. Trẻ có thể nhìn mờ một mắt nhưng vẫn sinh hoạt bình thường nhờ mắt còn lại bù trừ. Người lớn có thể đeo kính cũ nhiều năm mà không biết độ đã thay đổi. Người lớn tuổi có thể nghĩ nhìn mờ do tuổi tác, trong khi có thể liên quan đến đục thủy tinh thể, glaucoma hoặc bệnh võng mạc.

Với trẻ em, phụ huynh nên đưa trẻ khám mắt khi có dấu hiệu bất thường hoặc khám định kỳ theo tư vấn của bác sĩ. Trẻ đã cận thị cần tái khám đều để theo dõi tăng độ. Trẻ có nguy cơ cao như cha mẹ cận thị, dùng thiết bị số nhiều, ít hoạt động ngoài trời hoặc từng tăng độ nhanh cần được theo dõi sát hơn.

Khám mắt tổng quát không chỉ là đo độ kính. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể đánh giá thị lực, khúc xạ, tình trạng hai mắt, bề mặt mắt, giác mạc, kết mạc, thủy tinh thể, đáy mắt hoặc các yếu tố khác. Đây là lý do dịch vụ khám mắt tổng quát nên được xem là điểm bắt đầu khi có nhìn mờ, đau mắt, mỏi mắt kéo dài hoặc cần đánh giá sức khỏe mắt định kỳ.

2. Đo khúc xạ đúng cách trước khi cắt kính

Đo khúc xạ là bước xác định mắt có cận thị, viễn thị, loạn thị hoặc lão thị hay không. Đây là một phần rất quan trọng trong chăm sóc mắt, đặc biệt với trẻ em, học sinh, người làm việc màn hình nhiều và người đang đeo kính. Một toa kính phù hợp không nên chỉ dựa vào số đo máy tự động trong vài giây.

Máy đo khúc xạ tự động là công cụ hỗ trợ hữu ích, nhưng kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi điều tiết, khô mắt, mệt mỏi, trẻ không hợp tác tốt hoặc tình trạng bề mặt mắt. Vì vậy, một quy trình đo tốt thường cần kết hợp đo thị lực, đo khúc xạ khách quan, thử kính chủ quan, kiểm tra cảm giác nhìn và so sánh với kính cũ nếu có.

Nếu anh/chị hoặc trẻ có dấu hiệu nhìn mờ, nheo mắt, đau đầu khi đọc sách, nhìn chữ bị bóng, lái xe ban đêm khó hoặc kính cũ không còn rõ, nên ưu tiên đo khúc xạ tại Bến Tre trước khi chọn gọng và tròng kính mới.

3. Cắt kính cận đúng độ, đúng tâm, đúng nhu cầu

Với người đã có chỉ định đeo kính, cắt kính đúng là một phần không thể thiếu của chăm sóc mắt. Một cặp kính tốt không chỉ đúng số độ mà còn cần đúng trục loạn, đúng khoảng cách đồng tử, đúng tâm quang học, phù hợp gọng và phù hợp thói quen sử dụng.

Trẻ em cần kính nhẹ, bền, vừa mặt và đeo thoải mái để trẻ hợp tác sử dụng. Người cận cao cần gọng và tròng phù hợp để kính không quá dày hoặc nặng. Người làm máy tính cần lớp phủ chống chói tốt và có thể cần thiết kế tròng phù hợp khoảng cách trung gian. Người đi nắng nhiều có thể cần chống UV hoặc tròng đổi màu. Người trên 40 tuổi có thể cần kính đọc gần, kính văn phòng hoặc kính đa tròng.

Nếu cần thay kính, anh/chị có thể tham khảo dịch vụ cắt kính cận tại Bến Tre. Việc đo mắt và tư vấn kính tại cùng một quy trình giúp hạn chế tình trạng kính đẹp nhưng đeo nhức đầu, chóng mặt, tròng quá dày hoặc không phù hợp sinh hoạt.

4. Kiểm soát thời gian màn hình và nghỉ mắt đúng cách

Thiết bị điện tử là một phần của học tập và làm việc hiện nay. Vì vậy, chăm sóc mắt không có nghĩa là cấm hoàn toàn điện thoại, máy tính bảng hoặc laptop. Điều quan trọng là dùng thiết bị đúng cách, nghỉ mắt đúng lúc và không để trẻ dùng màn hình quá lâu, đặc biệt trước giờ ngủ.

Khi nhìn màn hình, trẻ và người lớn thường chớp mắt ít hơn. Điều này làm phim nước mắt bay hơi nhanh, gây khô, cay, cộm, rát hoặc nhìn mờ thoáng qua. Ngoài ra, nhìn gần liên tục khiến mắt phải điều tiết nhiều hơn, dễ mỏi mắt và đau đầu. Quy tắc 20-20-20 có thể áp dụng đơn giản: sau mỗi 20 phút nhìn gần, nhìn ra xa khoảng 20 feet, tương đương khoảng 6 mét, trong ít nhất 20 giây.

Với trẻ em, phụ huynh nên đặt giới hạn rõ ràng: không dùng điện thoại quá gần mắt, không dùng màn hình trong phòng tối, không xem thiết bị quá lâu trước khi ngủ, xen kẽ học gần với vận động ngoài trời. Đây là những thói quen chăm sóc mắt thực tế, dễ áp dụng và có giá trị lâu dài.

5. Tăng thời gian ngoài trời để hỗ trợ phòng ngừa cận thị

Hoạt động ngoài trời là một phần quan trọng của chăm sóc mắt cho trẻ em. Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ dành nhiều thời gian ngoài trời có xu hướng giảm nguy cơ khởi phát cận thị. Cơ chế có thể liên quan đến ánh sáng ngoài trời, giảm thời gian nhìn gần liên tục và sự phát triển thị giác tự nhiên.

Điều này không có nghĩa là trẻ đã cận thị chỉ cần ra ngoài trời là hết cận. Cận thị đã có thường không tự mất đi. Nhưng tăng thời gian ngoài trời, giảm nhìn gần liên tục, đeo kính đúng độ và theo dõi định kỳ là nền tảng quan trọng trong chăm sóc mắt và quản lý cận thị.

Ở Bến Tre, trẻ có nhiều cơ hội vận động ngoài trời: đi bộ, chơi thể thao nhẹ, đạp xe, sinh hoạt sân vườn, hoạt động cùng gia đình. Khi ra nắng, trẻ vẫn cần bảo vệ mắt khỏi tia UV bằng nón, kính chống UV phù hợp và tránh nhìn trực tiếp vào nguồn sáng mạnh.

6. Kiểm soát cận thị khi trẻ tăng độ nhanh

Cận thị học đường ngày càng được phụ huynh quan tâm. Nếu trẻ chỉ được thay kính mỗi khi tăng độ mà không theo dõi nguy cơ tiến triển, trẻ có thể tăng độ liên tục qua các năm học. Cận thị cao về lâu dài có thể làm tăng nguy cơ một số biến chứng mắt như thoái hóa võng mạc, rách võng mạc, bong võng mạc hoặc các vấn đề khác.

Chăm sóc mắt cho trẻ cận thị không chỉ là cắt kính rõ. Phụ huynh nên theo dõi tốc độ tăng độ, thời gian nhìn gần, thời gian ngoài trời, tư thế học, khoảng cách đọc và lịch tái khám. Một số trẻ có thể cần tư vấn kiểm soát cận thị nếu tăng độ nhanh hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ.

Các phương pháp kiểm soát cận thị có thể gồm tròng kính kiểm soát cận thị, Ortho-K, kính áp tròng hoặc thuốc nhỏ mắt theo chỉ định, tùy tình trạng từng trẻ và điều kiện theo dõi. Việc lựa chọn phương pháp cần được bác sĩ tư vấn trực tiếp, không nên tự áp dụng theo quảng cáo.

7. Ortho-K: một lựa chọn trong kiểm soát cận thị cho trẻ phù hợp

Ortho-K là kính áp tròng cứng đeo ban đêm, được thiết kế để tạm thời định hình lại bề mặt giác mạc trong lúc ngủ. Buổi sáng tháo kính ra, trẻ có thể nhìn rõ hơn ban ngày mà không cần đeo kính gọng trong nhiều trường hợp. Ortho-K cũng được sử dụng như một phương án kiểm soát cận thị cho một số trẻ phù hợp.

Tuy nhiên, Ortho-K không phải phù hợp cho mọi trẻ. Trẻ cần được khám, đo khúc xạ, đánh giá giác mạc, tư vấn kỹ về vệ sinh, quy trình đeo tháo, tái khám và nguy cơ nếu sử dụng sai. Phụ huynh cần hiểu rằng Ortho-K đòi hỏi sự hợp tác tốt của trẻ và gia đình. Nếu vệ sinh không đúng hoặc tái khám không đều, có thể tăng nguy cơ viêm giác mạc.

Nếu phụ huynh muốn tìm hiểu, có thể xem thêm dịch vụ Ortho-K tại Bến Tre để hiểu rõ hơn về đối tượng phù hợp, quy trình thăm khám và cách theo dõi.

8. Dinh dưỡng trong chăm sóc mắt

Dinh dưỡng không làm hết cận thị, nhưng chế độ ăn cân bằng là một phần quan trọng của chăm sóc mắt và sức khỏe toàn thân. Trẻ em cần đủ năng lượng, đạm, vitamin, khoáng chất và chất béo lành mạnh để phát triển. Các nhóm chất như vitamin A, C, E, omega-3, lutein, zeaxanthin và kẽm thường được nhắc đến trong sức khỏe mắt.

Phụ huynh có thể xây dựng bữa ăn đa dạng thay vì chỉ tập trung vào một loại thực phẩm “bổ mắt”. Rau xanh, trái cây, cá, trứng, sữa, các loại hạt, đậu và thực phẩm giàu vitamin A như cà rốt, bí đỏ, khoai lang có thể được đưa vào khẩu phần hợp lý. Điều quan trọng là trẻ ăn đa dạng, ngủ đủ, vận động và khám mắt khi có triệu chứng.

9. Bảo vệ mắt khỏi tia UV khi ra ngoài trời

Hoạt động ngoài trời tốt cho sức khỏe và có lợi trong chiến lược chăm sóc mắt cho trẻ, nhưng mắt vẫn cần được bảo vệ khỏi tia UV và ánh sáng chói. Tia UV có thể ảnh hưởng đến bề mặt mắt, thủy tinh thể và vùng da quanh mắt nếu phơi nhiễm quá mức trong thời gian dài.

Phụ huynh nên chọn kính mát có khả năng chống UV rõ ràng cho trẻ khi đi nắng, đặc biệt khi đi đường, đi biển, chơi thể thao ngoài trời hoặc ở nơi ánh sáng phản xạ mạnh. Kính tối màu không đồng nghĩa với chống UV. Khi chọn kính, nên ưu tiên thông số UV400 hoặc khả năng chặn UVA/UVB rõ ràng.

Ngoài kính, có thể kết hợp nón rộng vành, tránh nắng gắt khi không cần thiết và không để trẻ nhìn trực tiếp vào mặt trời. Với người đang đeo kính thuốc, có thể cân nhắc tròng kính chống UV, tròng đổi màu hoặc kính mát có độ nếu thường xuyên di chuyển ngoài trời.

10. Chọn kính cận thoải mái để trẻ hợp tác đeo kính

Một trong những khó khăn khi chăm sóc mắt cho trẻ là trẻ không chịu đeo kính. Lý do có thể là kính chưa đúng độ, gọng quá nặng, trượt mũi, ép tai, bị bạn bè trêu, hoặc trẻ chưa hiểu vì sao cần đeo kính. Vì vậy, chọn kính cho trẻ cần vừa đúng chuyên môn vừa phù hợp tâm lý.

Phụ huynh nên cho trẻ tham gia chọn gọng trong giới hạn phù hợp: màu sắc trẻ thích, gọng nhẹ, bền, vừa mặt, không tì má, không trượt khi chạy nhảy. Khi trẻ thích chiếc kính của mình, trẻ dễ hợp tác đeo hơn. Tuy nhiên, không nên chọn gọng chỉ vì đẹp mà bỏ qua độ bền, độ an toàn và sự phù hợp với tròng kính.

Chăm sóc mắt cho người làm việc với máy tính

Không chỉ trẻ em, người lớn cũng cần chăm sóc mắt đúng cách. Người làm văn phòng, bác sĩ, giáo viên, kế toán, nhân viên bán hàng online, thiết kế hoặc người dùng máy tính nhiều giờ mỗi ngày dễ bị mỏi mắt kỹ thuật số. Triệu chứng có thể gồm khô mắt, cay mắt, nhìn mờ thoáng qua, nặng mắt, nhức đầu, đau cổ vai gáy.

Với nhóm này, chăm sóc mắt cần tập trung vào ba điểm: đo khúc xạ nếu nhìn mờ hoặc kính cũ không còn phù hợp, nghỉ mắt đúng cách khi làm màn hình, và đánh giá khô mắt nếu có cay/cộm/rát kéo dài. Nếu trên 40 tuổi, cần lưu ý lão thị và nhu cầu kính làm việc khoảng cách trung gian.

Khi nào chăm sóc mắt tại nhà là chưa đủ?

Nghỉ mắt, ăn uống tốt, ngủ đủ, ra ngoài trời và dùng kính đúng cách là những thói quen quan trọng. Tuy nhiên, chăm sóc mắt tại nhà không thay thế khám mắt khi có dấu hiệu bất thường. Một số triệu chứng cần được đánh giá sớm để tránh bỏ sót bệnh lý.

Lịch chăm sóc mắt gợi ý cho gia đình

Để chăm sóc mắt hiệu quả, gia đình nên biến các lời khuyên thành thói quen cụ thể. Dưới đây là lịch gợi ý có thể áp dụng linh hoạt tùy tuổi, tình trạng mắt và công việc.

Tài liệu tham khảo bên ngoài