Soi bóng đồng tử là gì?

Soi bóng đồng tử là kỹ thuật đo khúc xạ khách quan, trong đó người khám dùng đèn soi bóng chiếu ánh sáng vào mắt và quan sát ánh phản xạ từ võng mạc qua đồng tử. Khi di chuyển tia sáng, bóng phản xạ trong đồng tử sẽ đi cùng chiều, ngược chiều hoặc trung hòa tùy theo tình trạng khúc xạ của mắt và khoảng cách làm việc. Từ đó, bác sĩ dùng các thấu kính thử để tìm điểm trung hòa và tính ra độ cận thị, viễn thị hoặc loạn thị.Khác với việc hỏi bệnh nhân nhìn rõ dòng chữ nào, soi bóng không phụ thuộc hoàn toàn vào câu trả lời của người được đo. Đây là lý do phương pháp này đặc biệt có giá trị với trẻ nhỏ, trẻ chưa đọc chữ tốt, trẻ trả lời không nhất quán, người có thị lực kém hoặc trường hợp nghi ngờ điều tiết quá mức. Trong thực hành, kết quả soi bóng thường được kết hợp với đo khúc xạ tự động, kiểm tra thị lực, thử kính và đôi khi cần nhỏ thuốc liệt điều tiết theo chỉ định bác sĩ để xác định khúc xạ thật.Trong bối cảnh kiểm soát cận thị, soi bóng đồng tử không chỉ giúp biết trẻ đang cận bao nhiêu độ. Nó còn giúp bác sĩ đánh giá độ cận có ổn định không, loạn thị có thay đổi không, có dấu hiệu viễn thị ẩn hoặc co quắp điều tiết không, và kết quả đo có phù hợp với biểu hiện nhìn xa của trẻ hay không. Một con số khúc xạ chỉ có ý nghĩa khi được đặt cạnh triệu chứng, thị lực, tuổi, tiền sử gia đình và các chỉ số sinh trắc học nhãn cầu.

Đọc kết quả soi bóng đồng tử: phụ huynh cần hiểu những gì?

Kết quả khúc xạ thường được ghi bằng các thành phần cầu, trụ và trục. Số cầu, thường ký hiệu S hoặc SPH, cho biết mắt cận hay viễn. Dấu trừ thể hiện cận thị, ví dụ -2.00D; dấu cộng thể hiện viễn thị, ví dụ +1.50D. Số trụ, thường ký hiệu C hoặc CYL, cho biết loạn thị. Trục, thường ký hiệu AX hoặc Axis, là hướng của loạn thị, tính từ 0 đến 180 độ. Ngoài ra, kết quả còn có thể ghi thị lực không kính, thị lực sau chỉnh kính, khoảng cách đồng tử và ghi chú về điều tiết hoặc nhỏ thuốc.Điểm quan trọng là một kết quả soi bóng không nên được đọc tách rời khỏi bối cảnh. Ví dụ, trẻ có kết quả -1.50D nhưng thị lực sau chỉnh kính không đạt tốt có thể cần kiểm tra thêm loạn thị, nhược thị, bệnh lý giác mạc, võng mạc hoặc sự hợp tác khi đo. Ngược lại, trẻ đo máy ra -2.00D nhưng soi bóng sau liệt điều tiết chỉ khoảng -1.25D có thể có yếu tố co quắp điều tiết. Nếu chỉ dựa vào số đo máy ban đầu, kính có thể bị kê quá độ.Trong theo dõi tăng độ, phụ huynh nên quan tâm đến xu hướng hơn là một con số lẻ. Trẻ tăng -0.25D trong 6 tháng có ý nghĩa khác với tăng -1.00D trong 6 tháng. Tuy nhiên, ngay cả tốc độ tăng độ kính cũng chưa phản ánh toàn bộ nguy cơ. Chiều dài trục nhãn cầu là chỉ số quan trọng vì cận thị tiến triển thường liên quan đến nhãn cầu dài ra. Do đó, nhiều chương trình kiểm soát cận thị hiện nay kết hợp đo khúc xạ khách quan với sinh trắc học nhãn cầu để đánh giá toàn diện hơn.

Khi nào cần đo sau nhỏ thuốc liệt điều tiết?

Không phải mọi trẻ đều cần nhỏ thuốc liệt điều tiết trong mỗi lần đo. Tuy nhiên, bác sĩ có thể cân nhắc khi trẻ lần đầu phát hiện cận thị, độ đo dao động nhiều, nghi ngờ viễn thị ẩn, co quắp điều tiết, lé, nhược thị, đau đầu khi học, chênh lệch hai mắt hoặc kết quả đo không phù hợp với thị lực. Thuốc liệt điều tiết giúp tạm thời làm giảm khả năng điều tiết của mắt, từ đó bộc lộ khúc xạ thật hơn, nhất là ở trẻ nhỏ.Sau nhỏ thuốc, trẻ có thể nhìn gần mờ, chói sáng hoặc đồng tử giãn trong một thời gian tùy loại thuốc và đáp ứng từng trẻ. Phụ huynh không nên tự mua hoặc tự dùng thuốc nhỏ mắt liệt điều tiết tại nhà vì thuốc có chỉ định, chống chỉ định và cần được theo dõi. Nếu trẻ có tiền sử dị ứng thuốc, bệnh lý mắt, bệnh toàn thân hoặc đang dùng thuốc khác, cần báo trước cho bác sĩ.

Vai trò của chiều dài trục nhãn cầu trong kiểm soát cận thị

Cận thị ở trẻ thường tiến triển khi nhãn cầu dài ra, khiến hình ảnh hội tụ trước võng mạc. Độ kính có thể dao động do điều tiết hoặc kỹ thuật đo, nhưng chiều dài trục nhãn cầu là một chỉ số cấu trúc quan trọng để theo dõi. Khi trục nhãn cầu tăng nhanh, nguy cơ cận thị tiến triển thường cao hơn. Về lâu dài, cận thị cao có liên quan đến một số nguy cơ ở đáy mắt như thoái hóa võng mạc, rách võng mạc hoặc bong võng mạc, dù không phải trẻ nào cũng gặp.Vì vậy, trong kiểm soát cận thị hiện đại, bác sĩ thường kết hợp hỏi bệnh, đo thị lực, đo khúc xạ khách quan, soi bóng đồng tử, đánh giá điều tiết, đo giác mạc và đo chiều dài trục nhãn cầu nếu phù hợp. Phụ huynh không nên chỉ hỏi hôm nay con tăng mấy độ, mà nên hỏi thêm: tốc độ tăng so với lần trước ra sao, trục nhãn cầu có tăng nhanh không, trẻ có tuân thủ đeo kính hay phương án kiểm soát không, thói quen nhìn gần có cần điều chỉnh không.Thông tin từ American Academy of Ophthalmology cũng nhấn mạnh cận thị ở trẻ cần được theo dõi định kỳ và quản lý dựa trên nhiều yếu tố nguy cơ. Phụ huynh có thể tham khảo thêm kiến thức nền tại AAO, nhưng quyết định theo dõi và điều trị vẫn cần dựa trên khám trực tiếp.

Các lựa chọn kiểm soát cận thị và vai trò của kết quả soi bóng

Kiểm soát cận thị nhằm làm chậm tiến triển cận thị, không phải chữa khỏi cận vĩnh viễn. Hiệu quả khác nhau tùy tuổi, độ cận, di truyền, tốc độ tăng độ trước đó, chiều dài trục nhãn cầu, thời gian ngoài trời, thói quen nhìn gần và mức độ tuân thủ. Bất kỳ lựa chọn nào cũng cần được khám, tư vấn lợi ích, giới hạn và nguy cơ phù hợp từng trẻ.

Kính gọng kiểm soát cận thị

Các thiết kế tròng kính như Stellest hoặc MyoCare được phát triển nhằm hỗ trợ kiểm soát tiến triển cận thị ở trẻ em trong những chỉ định phù hợp. Để chọn kính, bác sĩ cần biết khúc xạ nền chính xác, độ loạn, cân bằng hai mắt, khoảng cách đồng tử, thói quen đeo kính và khả năng thích nghi. Soi bóng đồng tử giúp xác nhận độ khách quan trước khi cắt kính, nhất là khi trẻ trả lời thử kính chưa chắc chắn.

Ortho-K

Ortho-K là kính áp tròng cứng thấm khí đeo ban đêm để tạm thời định hình bề mặt giác mạc, giúp ban ngày nhìn rõ hơn mà không cần kính gọng trong nhiều trường hợp. Ortho-K không chữa khỏi cận vĩnh viễn. Khi ngưng đeo, giác mạc có thể dần trở về trạng thái ban đầu và độ cận có thể xuất hiện lại. Trước khi cân nhắc Ortho-K, trẻ cần được đo khúc xạ, bản đồ giác mạc, đánh giá giác mạc, phim nước mắt, vệ sinh tay và khả năng tuân thủ. Kết quả soi bóng giúp kiểm tra khúc xạ nền và theo dõi thay đổi sau khi đeo.

Thuốc nhỏ hoặc phối hợp phương án

Một số trường hợp có thể được bác sĩ cân nhắc thuốc nhỏ hoặc phối hợp nhiều phương án. Phụ huynh không nên tự mua thuốc theo toa của trẻ khác vì chỉ định, nồng độ, cách theo dõi và tác dụng phụ cần được cá thể hóa. Khi đang dùng bất kỳ phương án kiểm soát nào, đo khúc xạ khách quan và theo dõi trục nhãn cầu giúp đánh giá xu hướng, nhưng không nên kỳ vọng độ cận đứng yên tuyệt đối ở mọi trẻ.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ

Thứ nhất, hãy xem hồ sơ khúc xạ của trẻ như một biểu đồ dài hạn. Mỗi lần khám nên ghi lại thị lực không kính, thị lực có kính, kết quả đo máy, kết quả soi bóng, toa kính cuối cùng, có hay không nhỏ thuốc liệt điều tiết, chiều dài trục nhãn cầu nếu đo và ghi chú về triệu chứng. Khi có dữ liệu đầy đủ, việc đánh giá trẻ tăng độ nhanh hay chậm sẽ chính xác hơn nhiều.Thứ hai, không nên để trẻ đeo kính sai độ kéo dài. Thiếu độ có thể làm trẻ nhìn mờ, nheo mắt và giảm hiệu quả học tập. Quá độ có thể gây mỏi mắt, nhức đầu, khó chịu và làm sai lệch cảm nhận thị giác. Mục tiêu là toa kính phù hợp, nhìn rõ, dễ chịu và phục vụ kế hoạch kiểm soát cận thị.Thứ ba, cần cá thể hóa. Một trẻ 7 tuổi mới cận -1.00D nhưng có cha mẹ cận nặng và trục nhãn cầu tăng nhanh có thể cần theo dõi sát hơn trẻ 15 tuổi cận ổn định. Một trẻ có loạn thị cao cần cách tiếp cận khác trẻ chỉ cận đơn thuần. Một trẻ phù hợp kính gọng kiểm soát cận thị chưa chắc phù hợp Ortho-K, và ngược lại.Thứ tư, phụ huynh cần chú ý dấu hiệu bất thường. Đau mắt nhiều, đỏ mắt, giảm thị lực, chói sáng, nhìn mờ đột ngột, chấn thương mắt, nghi nhiễm trùng hoặc trẻ đeo Ortho-K có cộm đau, chảy nước mắt, sợ sáng cần được khám sớm. Không nên chờ đến lịch tái khám định kỳ nếu có triệu chứng nặng.

Khi nào nên đưa trẻ đến Phòng khám mắt BS Minh?

Phụ huynh tại Bến Tre có thể cân nhắc đưa trẻ khám khi trẻ nheo mắt nhìn bảng, ngồi gần tivi, áp sát sách vở, than mờ xa, đau đầu khi học, kết quả đo ở các nơi chênh lệch, mới phát hiện cận thị, tăng độ nhanh, có loạn thị hoặc đang cần tư vấn kiểm soát cận thị. Trẻ đang dùng Ortho-K, Stellest, MyoCare hoặc các phương án khác cũng cần tái khám định kỳ để đánh giá độ kính, giác mạc, trục nhãn cầu và mức độ tuân thủ.Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh - Mắt kính bác sĩ Minh tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre tiếp nhận khám mắt, đo khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, tư vấn Ortho-K và tròng kính Essilor, ZEISS. Phòng khám định hướng khám cẩn trọng, giải thích rõ cho phụ huynh, không hứa hẹn quá mức và theo dõi dựa trên dữ liệu. Một số hệ thống hỗ trợ tại phòng khám như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 được sử dụng trong quy trình tư vấn và hoàn thiện kính khi phù hợp.