Khi trẻ được đo bằng máy autorefractor rồi được soi bóng đồng tử, hai kết quả có thể không giống nhau hoàn toàn. Điều này không có nghĩa là một phương pháp chắc chắn sai. Mỗi phương pháp nhìn mắt trẻ theo một cách khác nhau, trong một thời điểm khác nhau, dưới mức điều tiết khác nhau. Bác sĩ sẽ kết hợp kết quả đo máy, soi bóng đồng tử, thị lực, thử kính, khám mắt và đôi khi nhỏ thuốc liệt điều tiết để quyết định đơn kính phù hợp.

• Đo máy nhanh, cho số tham khảo khách quan, nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi điều tiết, chớp mắt, lệch trục nhìn, khô bề mặt mắt và hợp tác của trẻ.
• Soi bóng đồng tử, còn gọi là retinoscopy, giúp bác sĩ quan sát phản xạ ánh sáng từ đáy mắt để ước lượng cận thị, viễn thị, loạn thị một cách chủ động.
• Ở trẻ em, điều tiết mạnh có thể làm kết quả đo máy nghiêng về cận nhiều hơn hoặc che bớt viễn thị.
• Phiếu đo khúc xạ tự động không nên được xem như đơn kính cuối cùng nếu chưa có khám và thử kính phù hợp.
• Nếu độ khác biệt lớn, trẻ nhìn mờ, nhức đầu, lé, nghi nhược thị hoặc tăng độ nhanh, nên khám chuyên sâu.

1. Điều tiết là nguyên nhân thường gặp nhất

Điều tiết là khả năng thay đổi công suất của thủy tinh thể để nhìn rõ vật ở gần. Trẻ em có biên độ điều tiết mạnh hơn người lớn. Khi trẻ nhìn vào máy, dù máy cố tạo cảm giác nhìn xa, trẻ vẫn có thể vô thức gồng điều tiết. Khi đó, máy có thể ghi nhận độ cận cao hơn thực tế hoặc ghi nhận viễn thị thấp hơn thực tế.

Ví dụ, một trẻ thật sự có viễn thị nhẹ nhưng điều tiết nhiều khi đo máy có thể cho kết quả gần như không viễn, thậm chí có vẻ cận nhẹ. Ngược lại, trẻ cận thị có thể bị ghi nhận cận nhiều hơn nếu trong lúc đo trẻ nhìn căng, nheo mắt hoặc cố tập trung vào hình trong máy. Đây là lý do trong nhiều trường hợp bác sĩ cần soi bóng đồng tử, thử kính và cân nhắc nhỏ thuốc liệt điều tiết.

2. Máy đo ghi nhận rất nhanh, còn bác sĩ đánh giá toàn cảnh hơn

Máy đo khúc xạ tự động lấy mẫu trong thời gian ngắn. Nếu ngay lúc đó trẻ chớp mắt, lệch đầu, nhìn không thẳng, nước mắt không đều, hoặc đồng tử nhỏ, số đo có thể bị nhiễu. Một số trẻ khi ngồi vào máy hay căng thẳng, mắt mở to, ít chớp mắt, bề mặt giác mạc khô nhanh và làm kết quả loạn thị dao động.

Khi soi bóng đồng tử, bác sĩ có thể quan sát trực tiếp chất lượng phản xạ, phát hiện khi trẻ không nhìn đúng, khi có bóng bất thường, khi trục loạn thị không ổn định hoặc khi phản xạ gợi ý vấn đề khác. Nói cách khác, retinoscopy không chỉ cho một con số mà còn cho thông tin về độ tin cậy của con số.

3. Cận thị giả và che lấp viễn thị

Ở trẻ học nhiều, dùng thiết bị điện tử gần kéo dài, hoặc có co quắp điều tiết, kết quả đo máy có thể cho cảm giác trẻ bị cận nhiều hơn. Tình trạng này thường được gọi nôm na là cận thị giả, dù cách gọi cần thận trọng vì không phải mọi trường hợp nhìn mờ sau học gần đều là giả. Bác sĩ cần phân biệt cận thị thật, co quắp điều tiết, viễn thị bị che lấp và các rối loạn phối hợp hai mắt.

Với viễn thị, trẻ có thể dùng điều tiết để nhìn rõ nên phụ huynh tưởng mắt bình thường. Nhưng trẻ có thể mỏi mắt, nhức đầu, hay dụi mắt, đọc chậm, khó tập trung, thậm chí có lé trong ở một số trường hợp. Nếu chỉ dựa vào đo máy khi trẻ đang điều tiết mạnh, viễn thị có thể bị đánh giá thấp.

4. Loạn thị có thể thay đổi theo tư thế và chất lượng phim nước mắt

Loạn thị trên phiếu đo máy đôi khi thay đổi vài độ trục hoặc thay đổi nhẹ công suất giữa các lần đo. Nguyên nhân có thể là trẻ nghiêng đầu, mi mắt đè lên giác mạc, phim nước mắt không đều, trẻ vừa dụi mắt, hoặc máy bắt trục chưa tốt. Khi soi bóng, bác sĩ có thể kiểm tra lại trục loạn thị bằng phản xạ ánh sáng và thử kính để xem trẻ có thật sự nhìn rõ hơn với trục đó hay không.

Trong một số tình huống, nếu loạn thị cao, tăng nhanh, trục bất thường hoặc thị lực không đạt dù đã chỉnh kính, bác sĩ có thể chỉ định thêm các khảo sát khác như sinh trắc học nhãn cầu hoặc bản đồ giác mạc tùy nghi ngờ lâm sàng.

5. Khác biệt giữa trước và sau nhỏ thuốc liệt điều tiết

Nhỏ thuốc liệt điều tiết giúp giảm khả năng điều tiết tạm thời để bộc lộ khúc xạ nền, đặc biệt hữu ích ở trẻ em, trẻ nghi viễn thị ẩn, lé, nhược thị, đau đầu khi học, hoặc kết quả đo không nhất quán. Sau nhỏ thuốc, kết quả có thể khác đáng kể so với trước nhỏ thuốc. Điều này không lạ, vì mục tiêu của hai thời điểm đo khác nhau.

Không phải trẻ nào cũng cần nhỏ thuốc trong mọi lần khám, nhưng nếu bác sĩ nhận thấy điều tiết ảnh hưởng mạnh, việc nhỏ thuốc có thể giúp đưa ra quyết định an toàn hơn. Sau nhỏ thuốc, trẻ có thể nhìn gần mờ và chói sáng tạm thời; phụ huynh nên được dặn dò cụ thể theo loại thuốc dùng.

Đeo kính quá trừ có thể gây khó chịu

Nếu máy đo bị ảnh hưởng bởi điều tiết và cho độ cận cao hơn thực tế, trẻ có thể được kê kính quá trừ nếu không được kiểm tra lại. Kính quá trừ có thể làm trẻ mỏi mắt, nhức đầu, khó chịu khi nhìn gần, hoặc tạo cảm giác nhìn xa rõ nhưng không bền. Ở một số trẻ, việc phải điều tiết và phối hợp hai mắt quá mức có thể làm triệu chứng học tập nặng hơn.

Bỏ sót viễn thị hoặc loạn thị có thể ảnh hưởng học tập

Viễn thị và loạn thị không được chỉnh phù hợp có thể làm trẻ mỏi mắt, giảm tập trung, đọc chậm, viết sai dòng, hoặc tránh các hoạt động gần. Trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng biết nói con nhìn mờ; nhiều trẻ chỉ biểu hiện bằng nheo mắt, nghiêng đầu, dụi mắt, tiến sát tivi hoặc than nhức đầu cuối ngày.

Chênh lệch hai mắt cần được chú ý

Nếu một mắt có độ cao hơn mắt kia, đặc biệt ở trẻ nhỏ, nguy cơ nhược thị cần được đánh giá. Nhược thị là tình trạng thị lực một mắt phát triển kém dù cấu trúc mắt có thể không có tổn thương rõ. Việc phát hiện sớm và chỉnh kính phù hợp là một phần quan trọng trong chăm sóc thị giác trẻ em, nhưng kế hoạch cần do bác sĩ quyết định sau khám.

Kiểm soát cận thị cần số liệu đáng tin

Với trẻ cận thị, theo dõi tăng độ không chỉ dựa vào một phiếu đo máy. Bác sĩ có thể kết hợp đo khúc xạ, thị lực, tiền sử tăng độ, thói quen nhìn gần, thời gian ngoài trời, và khi cần có thể đo trục nhãn cầu. Các phương án như kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc atropine liều thấp cần được cá thể hóa theo tuổi, độ cận, giác mạc, trục nhãn cầu, lối sống và khả năng tái khám. Ortho-K không chữa khỏi cận vĩnh viễn và không phù hợp cho mọi trẻ.

Hiểu lầm 1: Phiếu đo máy chính là đơn kính

Phiếu đo máy chỉ là dữ liệu tham khảo. Đơn kính cần dựa trên khám toàn diện hơn. Nếu trẻ được cắt kính chỉ từ phiếu máy, nguy cơ không phù hợp cao hơn, đặc biệt ở trẻ nhỏ, trẻ viễn thị, trẻ loạn thị hoặc có điều tiết mạnh.

Hiểu lầm 2: Nơi nào đo ra số thấp hơn thì đúng hơn

Số thấp hơn không tự động là đúng, số cao hơn cũng không tự động là sai. Một kết quả đúng là kết quả phù hợp với thị lực, triệu chứng, soi bóng, thử kính, tình trạng điều tiết và mục tiêu chăm sóc mắt. Cùng một trẻ có thể có số đo khác nhau trước và sau liệt điều tiết, nhưng cả hai đều có ý nghĩa nếu được diễn giải đúng.

Hiểu lầm 3: Trẻ nhìn rõ là không cần khám

Một số trẻ viễn thị hoặc có chênh lệch hai mắt vẫn nhìn tương đối tốt nhờ điều tiết hoặc nhờ mắt còn lại bù trừ. Nếu chỉ hỏi trẻ có nhìn rõ không, phụ huynh có thể bỏ sót nhược thị, lé tiềm ẩn hoặc mỏi mắt do học gần. Khám mắt định kỳ có giá trị, nhất là khi trẻ bắt đầu đi học hoặc có tiền sử gia đình.

Hiểu lầm 4: Kính kiểm soát cận thị sẽ ngừng tăng độ

Các phương pháp kiểm soát cận thị có thể giúp làm chậm tiến triển ở một số trẻ, nhưng không cam kết ngừng tăng độ. Hiệu quả tùy từng trẻ và cần theo dõi định kỳ. Việc chọn kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hay phương án khác cần dựa trên khám, khúc xạ, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt và khả năng tuân thủ.

Hiểu lầm 5: Khác độ là do máy hư hoặc bác sĩ đo sai

Có thể có sai số kỹ thuật, nhưng khác biệt không phải lúc nào cũng do máy hư hay bác sĩ sai. Ở trẻ em, điều tiết và hợp tác là hai yếu tố rất lớn. Thay vì vội kết luận, phụ huynh nên hỏi bác sĩ: kết quả nào đáng tin hơn trong trường hợp của con, có cần nhỏ thuốc liệt điều tiết không, và đơn kính được quyết định dựa trên tiêu chí nào.