Tóm tắt nhanh cho người bệnh và gia đình

Đục thủy tinh thể ở người cao tuổi là gì?

Thủy tinh thể là một thấu kính tự nhiên nằm bên trong mắt, có vai trò hội tụ ánh sáng lên võng mạc. Khi còn trong suốt, ánh sáng đi qua tương đối dễ dàng và hình ảnh rõ hơn. Theo thời gian, protein trong thủy tinh thể biến đổi, làm thủy tinh thể trở nên đục. Người bệnh có thể thấy nhìn mờ như có lớp sương, màu sắc kém tươi, nhìn đèn bị lóa, thay kính nhiều lần nhưng vẫn không rõ, hoặc thị lực giảm rõ trong điều kiện thiếu sáng.

Đục thủy tinh thể thường tiến triển chậm trong nhiều năm, nhưng tốc độ không giống nhau giữa các người bệnh. Tuổi cao là yếu tố nguy cơ quan trọng, ngoài ra còn có tiểu đường, dùng corticoid kéo dài, chấn thương mắt, viêm màng bồ đào, hút thuốc lá, tiếp xúc tia cực tím nhiều, từng phẫu thuật mắt hoặc có yếu tố di truyền. Một số người chỉ đục nhẹ và vẫn sinh hoạt tốt, trong khi người khác mờ nhanh và cần can thiệp sớm hơn.

Hiện nay, điều trị bằng thuốc nhỏ mắt hoặc thực phẩm bổ sung chưa được chứng minh có thể làm thủy tinh thể đã đục trở lại trong suốt. Khi đục thủy tinh thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, hướng điều trị hiệu quả thường là phẫu thuật lấy thủy tinh thể đục và đặt thủy tinh thể nhân tạo. Thông tin tổng quan về đục thủy tinh thể cũng được các tổ chức nhãn khoa như American Academy of Ophthalmology trình bày theo hướng tương tự.

Trong thực hành, nhiều người bệnh hỏi khi nào nên mổ cườm khô. Câu trả lời không chỉ dựa trên con số thị lực. Một cụ lớn tuổi vẫn đọc báo, đi lại an toàn, ít chói lóa có thể theo dõi thêm. Ngược lại, một người có thị lực chưa quá thấp nhưng làm việc cần nhìn rõ, đi xe ban đêm bị chói nhiều, té ngã do nhìn kém hoặc không thể theo dõi đáy mắt vì thủy tinh thể quá đục có thể được tư vấn mổ sớm hơn.

Vì sao đánh giá trước mổ đặc biệt quan trọng ở người cao tuổi?

Khi nào nên đi khám để cân nhắc mổ?

Người bệnh nên khám mắt khi thị lực giảm làm ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày. Ví dụ: đọc chữ trên điện thoại khó hơn, xem tivi phải ngồi gần, nhìn mặt người không rõ, đi chợ dễ vấp, leo cầu thang thiếu tự tin, lái xe ban đêm chói đèn, thay kính nhiều lần không cải thiện. Một số người than rằng mắt như có màn sương, nhìn một thành hai, hoặc màu trắng trở nên vàng đục.

Ở người cao tuổi, chỉ số thị lực trong phòng khám có thể không phản ánh hết khó khăn ngoài đời. Có người đọc bảng thị lực tương đối được nhưng lại chói lóa rất nhiều khi ra nắng hoặc ban đêm. Vì vậy, khi khám, người bệnh nên mô tả cụ thể điều gì đang bị ảnh hưởng: đọc kinh sách, nấu ăn, xỏ kim, đi xe, chăm cháu, dùng điện thoại, xem giá tiền, ký giấy tờ hay tự uống thuốc.

Cũng cần khám nếu bác sĩ nội khoa cần đánh giá đáy mắt ở người tiểu đường nhưng thủy tinh thể quá đục che khuất võng mạc. Trong một số trường hợp, mổ đục thủy tinh thể không chỉ để cải thiện thị lực mà còn giúp bác sĩ quan sát và điều trị bệnh võng mạc tốt hơn. Tuy nhiên, quyết định này cần cân nhắc kỹ vì bệnh võng mạc đi kèm có thể giới hạn thị lực sau mổ.

Những điểm cần đánh giá trước mổ đục thủy tinh thể ở người cao tuổi

1. Mức độ ảnh hưởng thị lực và nhu cầu thực tế

Đầu tiên, bác sĩ cần biết thị lực hiện tại và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Người 75 tuổi còn đi xe máy, làm việc ngoài trời hoặc chăm sóc gia đình sẽ có nhu cầu thị giác khác người ít ra ngoài. Vì vậy, cùng một mức đục thủy tinh thể nhưng quyết định mổ có thể khác nhau.

Khám thị lực thường bao gồm đo thị lực không kính, có kính, thử kính nếu cần và đánh giá khả năng nhìn gần. Bác sĩ cũng hỏi về chói lóa, nhìn ban đêm, nhìn màu sắc, khả năng đọc chữ nhỏ. Những thông tin này giúp xác định liệu mờ mắt chủ yếu do cườm khô hay do nguyên nhân khác.

2. Khám sinh hiển vi phần trước của mắt

Khám bằng đèn khe giúp đánh giá mi mắt, kết mạc, giác mạc, tiền phòng, mống mắt, đồng tử và mức độ đục của thủy tinh thể. Bác sĩ xem cườm thuộc dạng nhân cứng, đục vỏ, đục dưới bao sau hay phối hợp. Nhân càng cứng, phẫu thuật có thể cần năng lượng phaco nhiều hơn, thời gian thao tác lâu hơn và giác mạc có nguy cơ phù sau mổ cao hơn.

Bề mặt nhãn cầu cũng rất quan trọng. Khô mắt, viêm bờ mi, viêm kết mạc mạn tính hoặc rối loạn tuyến Meibomius có thể làm người bệnh cộm xốn, dao động thị lực và ảnh hưởng độ chính xác khi đo công suất thủy tinh thể nhân tạo. Một số trường hợp cần xử trí khô mắt, vệ sinh bờ mi hoặc điều trị viêm trước khi mổ.

3. Đo nhãn áp và tầm soát glaucoma

Glaucoma là bệnh thần kinh thị liên quan đến tổn thương thị trường, có thể diễn tiến âm thầm. Người cao tuổi có thể vừa bị đục thủy tinh thể vừa có glaucoma. Nếu chỉ mổ cườm mà không nhận diện glaucoma, thị lực trung tâm có thể cải thiện nhưng người bệnh vẫn mất thị trường ngoại vi, dễ va chạm, hoặc tiếp tục cần điều trị hạ nhãn áp.

Đo nhãn áp, soi gai thị, đánh giá góc tiền phòng và làm thêm xét nghiệm khi cần giúp bác sĩ tiên lượng thị lực sau mổ. Một số trường hợp đục thủy tinh thể làm góc tiền phòng hẹp hơn; sau mổ, góc có thể rộng hơn, nhưng điều này không đồng nghĩa glaucoma được chữa khỏi. Người bệnh vẫn cần theo dõi lâu dài.

4. Khám đáy mắt, võng mạc và thần kinh thị

Võng mạc là nơi tiếp nhận hình ảnh. Nếu võng mạc hoặc thần kinh thị đã tổn thương, mổ đục thủy tinh thể có thể làm ánh sáng vào mắt tốt hơn nhưng thị lực không đạt như mong đợi. Vì vậy, khi thủy tinh thể còn cho phép quan sát, bác sĩ sẽ soi đáy mắt để tìm dấu hiệu thoái hóa hoàng điểm, xuất huyết, phù hoàng điểm, bệnh võng mạc tiểu đường, tắc mạch, lỗ hoàng điểm, màng trước võng mạc hoặc bong võng mạc cũ.

Với người tiểu đường, cần đặc biệt lưu ý tình trạng võng mạc. Đường huyết kiểm soát kém có thể làm tăng nguy cơ phù hoàng điểm hoặc viêm sau mổ. Nếu phát hiện bệnh võng mạc tiểu đường đáng kể, bác sĩ có thể cần phối hợp điều trị võng mạc trước hoặc sau mổ, tùy mức độ.

5. Sinh trắc học nhãn cầu và tính thủy tinh thể nhân tạo

Sinh trắc học nhãn cầu là bước quan trọng trước mổ phaco. Máy đo chiều dài trục nhãn cầu, độ cong giác mạc và các thông số khác để tính công suất thủy tinh thể nhân tạo. Mục tiêu khúc xạ sau mổ cần được trao đổi rõ: ưu tiên nhìn xa, nhìn gần, hoặc một phương án cân bằng tùy trường hợp.

Ở Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tại Bến Tre, việc thăm khám và tư vấn trước mổ cườm khô được thực hiện theo hướng đánh giá toàn diện, trong đó sinh trắc học nhãn cầu là một phần quan trọng. Người bệnh từng mổ LASIK, có cận thị nặng, viễn thị cao, giác mạc không đều hoặc loạn thị nhiều cần được giải thích rằng việc tính kính nội nhãn có thể phức tạp hơn và kết quả khúc xạ sau mổ có thể còn sai số nhất định.

6. Lựa chọn loại thủy tinh thể nhân tạo

Thủy tinh thể nhân tạo, còn gọi là kính nội nhãn, được đặt vào mắt sau khi lấy thủy tinh thể đục. Có nhiều nhóm khác nhau như đơn tiêu, toric để hỗ trợ loạn thị, đa tiêu hoặc kéo dài tiêu cự trong một số chỉ định phù hợp. Không có loại nào phù hợp cho tất cả mọi người.

Ở người cao tuổi, lựa chọn thủy tinh thể nhân tạo cần dựa trên tình trạng võng mạc, giác mạc, đồng tử, nhu cầu nhìn xa gần, khả năng chấp nhận quầng sáng, điều kiện tài chính và thói quen sinh hoạt. Người có thoái hóa hoàng điểm, glaucoma tiến triển, võng mạc tiểu đường hoặc bề mặt nhãn cầu không ổn định có thể không phù hợp với một số loại thủy tinh thể cao cấp. Bác sĩ cần giải thích lợi ích và giới hạn để người bệnh quyết định thực tế.

7. Bệnh toàn thân và thuốc đang dùng

Trước mổ, người bệnh cần thông báo đầy đủ bệnh đang mắc và thuốc đang dùng, bao gồm thuốc huyết áp, tiểu đường, thuốc chống đông, thuốc kháng kết tập tiểu cầu, thuốc tuyến tiền liệt, corticoid, thuốc dị ứng, thuốc ngủ và thực phẩm bổ sung. Một số thuốc có thể ảnh hưởng đồng tử, chảy máu, tương tác gây tê hoặc chăm sóc sau mổ.

Người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc chống đông, thuốc tim mạch hay thuốc tiểu đường khi chưa có chỉ định của bác sĩ điều trị. Việc điều chỉnh thuốc, nếu cần, phải dựa trên cân bằng giữa nguy cơ mắt và nguy cơ toàn thân. Với người có bệnh tim mạch nặng, khó thở khi nằm, ho nhiều hoặc huyết áp chưa ổn định, bác sĩ có thể đề nghị kiểm soát tốt hơn trước khi mổ.

8. Khả năng hợp tác trong phẫu thuật

Mổ đục thủy tinh thể thường diễn ra trong thời gian không quá dài, nhưng người bệnh cần nằm yên, nhìn theo hướng dẫn, hạn chế cử động đầu và không đưa tay lên mắt. Người run nhiều, lo âu nặng, lẫn, khó nghe, đau lưng không nằm được hoặc ho liên tục cần được đánh giá trước để có phương án phù hợp.

Gia đình nên đi cùng trong lần tư vấn, nhất là khi người bệnh lớn tuổi, nghe kém hoặc trí nhớ giảm. Việc hiểu đúng chỉ dẫn trước và sau mổ giúp giảm sai sót, ví dụ nhịn ăn nếu được yêu cầu, dùng thuốc theo hướng dẫn, không dụi mắt, tái khám đúng hẹn.

Quy trình đánh giá trước mổ thường gồm những bước nào?

Những yếu tố có thể ảnh hưởng kết quả sau mổ

Tuổi cao không phải là chống chỉ định tuyệt đối

Nhiều người 80 hoặc 90 tuổi vẫn có thể mổ đục thủy tinh thể nếu sức khỏe cho phép và lợi ích thị lực rõ ràng. Điều quan trọng là đánh giá cá thể hóa. Một người tuổi cao nhưng huyết áp, tim mạch ổn định, hợp tác tốt và mắt không có bệnh võng mạc nặng có thể có tiên lượng tốt. Ngược lại, người trẻ hơn nhưng có tiểu đường không kiểm soát, glaucoma nặng hoặc thoái hóa hoàng điểm tiến triển có thể có kết quả thị lực hạn chế.

Bệnh võng mạc và thần kinh thị

Thoái hóa hoàng điểm tuổi già là nguyên nhân thường gặp làm giảm thị lực trung tâm ở người lớn tuổi. Nếu hoàng điểm đã tổn thương, mổ cườm có thể giúp hình ảnh sáng hơn nhưng không khôi phục phần võng mạc đã hư. Bệnh võng mạc tiểu đường cũng vậy: nếu có phù hoàng điểm hoặc thiếu máu võng mạc, thị lực sau mổ phụ thuộc nhiều vào điều trị võng mạc.

Độ cứng của nhân thủy tinh thể

Đục thủy tinh thể càng để lâu, nhân có thể càng cứng. Khi nhân cứng, mổ phaco có thể khó hơn, cần nhiều năng lượng hơn và nguy cơ phù giác mạc sau mổ cao hơn. Một số trường hợp cườm quá chín còn gây viêm, tăng nhãn áp hoặc làm khó quan sát đáy mắt. Vì vậy, trì hoãn quá lâu không phải lúc nào cũng an toàn.

Tình trạng giác mạc và khô mắt

Giác mạc là lớp trong suốt phía trước mắt. Nếu giác mạc có sẹo, loạn dưỡng nội mô, phù, khô mắt nặng hoặc bề mặt không đều, chất lượng thị giác sau mổ có thể không như mong muốn. Khô mắt sau mổ cũng là than phiền khá thường gặp, nhất là ở người lớn tuổi. Điều trị bề mặt nhãn cầu trước và sau mổ giúp người bệnh dễ chịu hơn, nhưng cần cá thể hóa theo tình trạng thực tế.

Kỳ vọng về việc bỏ kính

Nhiều người hy vọng sau mổ sẽ không cần đeo kính. Điều này có thể đạt được một phần ở một số trường hợp, nhưng không nên xem là chắc chắn. Với thủy tinh thể đơn tiêu, người bệnh thường được tối ưu một khoảng nhìn, thường là nhìn xa, và có thể cần kính đọc sách. Với các loại thủy tinh thể khác, khả năng giảm phụ thuộc kính cần đánh giá kỹ, đồng thời vẫn có nguy cơ quầng sáng, lóa hoặc không phù hợp nếu có bệnh mắt đi kèm.

Những sai lầm thường gặp trước khi mổ cườm khô

Lời khuyên thực tế cho gia đình có người lớn tuổi chuẩn bị mổ

Gia đình đóng vai trò rất quan trọng. Trước buổi khám, nên ghi lại các bệnh đang điều trị, thuốc đang uống, dị ứng thuốc nếu có, lần phẫu thuật trước đây và các than phiền thị lực. Nếu người bệnh nghe kém, trí nhớ giảm hoặc lo lắng, nên có người thân đi cùng để nghe tư vấn và hỗ trợ quyết định.

Trong ngày khám, người bệnh nên mang kính đang dùng, kết quả xét nghiệm gần đây nếu có, toa thuốc nội khoa và giấy tờ liên quan bệnh tim mạch, tiểu đường, thận, phổi. Nếu cần nhỏ thuốc giãn đồng tử để soi đáy mắt, sau khám có thể chói và nhìn gần mờ tạm thời, nên có người đưa về.

Trước khi quyết định mổ, gia đình nên hỏi bác sĩ những câu cụ thể: nguyên nhân nhìn mờ có phải chủ yếu do đục thủy tinh thể không, mắt có bệnh võng mạc hay glaucoma kèm theo không, tiên lượng thị lực sau mổ ở mức nào, nên mổ mắt nào trước, loại thủy tinh thể nhân tạo nào phù hợp, sau mổ cần tái khám mấy lần, ai sẽ hỗ trợ nhỏ thuốc tại nhà.

Sau mổ, người bệnh thường cần hạn chế dụi mắt, tránh bụi bẩn, không tự ý dùng thuốc ngoài chỉ định, tái khám đúng lịch. Nếu có đau nhức tăng, đỏ mắt nhiều, nhìn mờ đột ngột, chảy ghèn nhiều, chói sáng bất thường hoặc cảm giác như màn che trước mắt, cần liên hệ cơ sở y tế sớm.

Khám và tư vấn mổ đục thủy tinh thể tại Bến Tre

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tọa lạc tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre. Phòng khám định hướng chăm sóc mắt toàn diện, bao gồm khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K, tư vấn tròng kính Essilor/ZEISS và đánh giá các bệnh mắt thường gặp ở người lớn tuổi.

Với người nghi ngờ đục thủy tinh thể, thăm khám thường tập trung vào đo thị lực, khúc xạ, đánh giá độ đục thủy tinh thể, nhãn áp, đáy mắt khi có thể và tư vấn sinh trắc học nhãn cầu trước mổ. Các thiết bị và quy trình hỗ trợ như hệ thống mài lắp kính Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600, cùng định hướng ZEISS Vision Expert có thể được nhắc đến trong bối cảnh chăm sóc thị giác và kính mắt, nhưng quyết định phẫu thuật vẫn cần dựa trên khám chuyên khoa và tư vấn cá thể hóa.

Nếu đang tìm hiểu mổ đục thủy tinh thể ở người cao tuổi tại Bến Tre, người bệnh nên đặt lịch để được đánh giá trực tiếp thay vì chỉ dựa vào triệu chứng mô tả. Cùng là nhìn mờ, nguyên nhân có thể là cườm khô, tật khúc xạ, khô mắt, bệnh võng mạc hoặc phối hợp nhiều vấn đề. Khám đúng giúp tránh mổ quá sớm khi chưa cần, cũng như tránh trì hoãn khi cườm đã ảnh hưởng an toàn sinh hoạt.

Cần đi khám sớm trong những trường hợp nào?

Đục thủy tinh thể thông thường tiến triển từ từ, nhưng không phải mọi trường hợp nhìn mờ ở người cao tuổi đều là cườm khô lành tính. Một số triệu chứng cần khám sớm vì có thể liên quan bệnh cấp tính hoặc biến chứng khác.

Trong các tình huống này, người bệnh không nên tự mua thuốc nhỏ mắt hoặc chờ cườm chín. Khám sớm giúp bác sĩ phân biệt nguyên nhân và xử trí kịp thời hơn.

Câu hỏi thường gặp