Tóm tắt nhanh: khi nào nên nghĩ đến mổ?

Đục thủy tinh thể là gì và vì sao thị lực giảm?

Thủy tinh thể là một thấu kính tự nhiên nằm bên trong mắt, có nhiệm vụ hội tụ ánh sáng lên võng mạc để tạo hình ảnh rõ. Khi thủy tinh thể còn trong suốt, ánh sáng đi qua tương đối dễ dàng. Khi thủy tinh thể bị đục, ánh sáng bị tán xạ, hấp thu hoặc không hội tụ đúng cách, làm hình ảnh mờ, lóa, giảm tương phản. Người bệnh thường mô tả như nhìn qua màn sương, kính bẩn lau không sạch hoặc đèn xe ban đêm chói hơn trước.

Đục thủy tinh thể còn được người dân gọi là cườm khô. Tên gọi này khác với cườm nước, tức glôcôm hoặc tăng nhãn áp, là bệnh có cơ chế và điều trị khác. Vì vậy, khi nghe nói mổ cườm, người bệnh cần xác định rõ là mổ cườm khô hay điều trị bệnh tăng nhãn áp. Việc nhầm lẫn hai bệnh có thể khiến người bệnh chậm khám hoặc hiểu sai về tiên lượng.

Nguyên nhân thường gặp nhất của đục thủy tinh thể là lão hóa. Ngoài ra còn có thể liên quan đến đái tháo đường, dùng corticosteroid kéo dài, chấn thương mắt, viêm nội nhãn, phẫu thuật mắt trước đó, tia cực tím, hút thuốc lá hoặc yếu tố bẩm sinh. Ở người trẻ, nếu có đục thủy tinh thể, bác sĩ thường cần tìm thêm nguyên nhân nền thay vì mặc định là do tuổi.

Theo thông tin phổ biến từ các tổ chức nhãn khoa như American Academy of Ophthalmology, phẫu thuật đục thủy tinh thể là một phương pháp điều trị phổ biến khi thị lực bị ảnh hưởng đáng kể. Tuy nhiên, chỉ định vẫn cần dựa trên khám trực tiếp và nhu cầu thực tế của từng người.

Đục thủy tinh thể khi nào nên mổ?

Câu trả lời thực tế là: nên cân nhắc mổ khi lợi ích kỳ vọng của phẫu thuật lớn hơn rủi ro và sự bất tiện do bệnh gây ra. Điều này nghe có vẻ chung chung, nhưng lại là nguyên tắc quan trọng để tránh hai thái cực: mổ quá sớm khi chưa cần thiết hoặc trì hoãn quá lâu khiến phẫu thuật khó hơn, thị lực và sinh hoạt bị ảnh hưởng kéo dài.

1. Khi nhìn mờ ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày

Nếu người bệnh không còn đọc báo, đọc tin nhắn, xem tivi, đi chợ, nấu ăn, nhận diện người quen, làm việc máy tính hoặc sinh hoạt độc lập như trước, việc khám để đánh giá mổ là hợp lý. Ở người lớn tuổi, nhìn mờ còn làm tăng nguy cơ té ngã, đi sai bậc thang, va chạm khi qua đường. Khi mắt mờ làm người bệnh giảm vận động, sợ ra ngoài hoặc phụ thuộc nhiều vào người thân, phẫu thuật có thể được cân nhắc sau khi khám đầy đủ.

2. Khi đổi kính không cải thiện đủ

Giai đoạn đầu, một số người bị đục thủy tinh thể có thể cải thiện tạm thời bằng thay kính, tăng ánh sáng khi đọc hoặc điều chỉnh thói quen sinh hoạt. Tuy nhiên, nếu đo khúc xạ và cắt kính mới vẫn không giúp nhìn rõ tương xứng, nguyên nhân có thể nằm ở thủy tinh thể đục hoặc bệnh lý khác trong mắt. Khi đó, chỉ thay kính liên tục không phải là giải pháp lâu dài.

3. Khi chói lóa gây nguy hiểm

Nhiều người có thị lực ban ngày còn tạm chấp nhận được nhưng lại lóa nhiều khi gặp nắng, ánh đèn pha hoặc đèn đường. Tình trạng này đặc biệt quan trọng với người còn lái xe, chạy xe máy, làm việc ngoài trời hoặc phải di chuyển buổi tối. Chói lóa làm giảm khả năng phản ứng với chướng ngại vật, biển báo và người đi đường. Trong các trường hợp này, bác sĩ có thể thực hiện thêm đánh giá độ lóa và tư vấn thời điểm phẫu thuật.

4. Khi đục thủy tinh thể cản trở theo dõi đáy mắt

Người có đái tháo đường, bệnh võng mạc, thoái hóa hoàng điểm, bệnh thần kinh thị hoặc từng phẫu thuật mắt cần được quan sát đáy mắt định kỳ. Nếu thủy tinh thể quá đục làm bác sĩ không soi đáy mắt rõ, việc theo dõi và điều trị bệnh phía sau có thể bị ảnh hưởng. Khi đó, mổ đục thủy tinh thể không chỉ nhằm cải thiện nhìn, mà còn giúp bác sĩ đánh giá các cấu trúc bên trong mắt chính xác hơn.

5. Khi đục thủy tinh thể gây biến chứng

Một số dạng đục thủy tinh thể tiến triển lâu ngày có thể làm thủy tinh thể trương phồng, lệch, gây viêm hoặc làm tăng nhãn áp thứ phát. Đây không còn là câu chuyện mờ mắt đơn thuần. Người bệnh có thể đau nhức, đỏ mắt, nhức đầu, buồn nôn hoặc nhìn mờ nhanh hơn. Những tình huống này cần được khám sớm để quyết định xử trí phù hợp.

6. Khi nhu cầu thị giác của người bệnh cao

Thời điểm mổ không giống nhau cho mọi người. Một người đã nghỉ hưu, ít đọc, ít lái xe có thể chấp nhận mức nhìn mờ nhẹ. Trong khi đó, một người còn làm kế toán, thợ may, tài xế, giáo viên, thợ cơ khí, người dùng máy tính nhiều hoặc chăm sóc cháu nhỏ có thể cần thị lực rõ hơn. Vì vậy, khi hỏi đục thủy tinh thể khi nào nên mổ, cần nói rõ với bác sĩ công việc, thói quen và mong đợi của mình.

Có phải cứ đục là phải mổ ngay không?

Không. Đục thủy tinh thể thường tiến triển từ từ. Ở giai đoạn nhẹ, nếu thị lực còn tốt, sinh hoạt không bị ảnh hưởng và không có biến chứng, bác sĩ có thể khuyên theo dõi định kỳ, thay kính phù hợp, tăng chiếu sáng khi đọc, đeo kính chống nắng khi ra ngoài và kiểm soát bệnh toàn thân. Việc theo dõi giúp xác định tốc độ tiến triển và chọn thời điểm mổ hợp lý.

Tuy nhiên, theo dõi không có nghĩa là bỏ mặc. Người bệnh nên tái khám theo hẹn hoặc khám sớm hơn nếu thị lực giảm nhanh, chói lóa tăng, xuất hiện đau đỏ mắt, ruồi bay nhiều, chớp sáng, méo hình hoặc khó sinh hoạt rõ rệt. Với người đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc có bệnh võng mạc, lịch tái khám có thể cần chặt chẽ hơn.

Cũng không nên chờ đến khi mắt gần như không thấy gì mới mổ. Khi nhân thủy tinh thể quá cứng hoặc đục quá nặng, phẫu thuật có thể cần năng lượng nhiều hơn, thời gian dài hơn và việc đánh giá võng mạc trước mổ khó hơn. Không phải trường hợp nào để lâu cũng nguy hiểm, nhưng trì hoãn quá mức có thể làm quá trình điều trị phức tạp hơn.

Các dấu hiệu thường gặp theo từng giai đoạn

Khám gì trước khi quyết định mổ cườm khô?

Trước khi tư vấn mổ cườm khô, bác sĩ cần xác định đúng nguyên nhân làm giảm thị lực. Nếu mắt mờ do đục thủy tinh thể đơn thuần, kết quả sau mổ thường thuận lợi hơn so với trường hợp có bệnh võng mạc, glôcôm, sẹo giác mạc hoặc thoái hóa hoàng điểm kèm theo. Vì vậy, khám trước mổ là bước quan trọng, không nên xem nhẹ.

Phaco là gì? Mổ đục thủy tinh thể diễn ra như thế nào?

Phaco là kỹ thuật dùng năng lượng siêu âm để tán nhuyễn và hút thủy tinh thể bị đục ra ngoài, sau đó đặt thủy tinh thể nhân tạo vào trong mắt. Hiện nay, phaco là phương pháp được sử dụng rộng rãi trong phẫu thuật đục thủy tinh thể. Vết mổ thường nhỏ, thời gian phẫu thuật không quá dài trong nhiều trường hợp, nhưng vẫn là phẫu thuật nội nhãn nên cần khám, chuẩn bị và theo dõi nghiêm túc.

Trước mổ, người bệnh thường được kiểm tra tình trạng mắt, sức khỏe chung và hướng dẫn dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Trong lúc mổ, mắt được gây tê phù hợp, người bệnh cần nằm yên và làm theo hướng dẫn. Sau mổ, người bệnh được dặn cách nhỏ thuốc, giữ vệ sinh, tránh dụi mắt, tránh để nước bẩn vào mắt và tái khám theo lịch.

Điều quan trọng là phaco không phải là thủ thuật làm đẹp hay thay kính đơn giản. Kết quả phụ thuộc vào tình trạng mắt trước mổ, độ chính xác của đo đạc, loại thủy tinh thể nhân tạo, kỹ thuật phẫu thuật, đáp ứng lành thương và việc tuân thủ chăm sóc sau mổ. Người có bệnh võng mạc đái tháo đường, thoái hóa hoàng điểm, glôcôm, sẹo giác mạc hoặc khô mắt nặng có thể cần tiên lượng thận trọng hơn.

Thủy tinh thể nhân tạo: chọn thế nào cho phù hợp?

Sau khi lấy thủy tinh thể đục ra, bác sĩ đặt thủy tinh thể nhân tạo vào mắt để thay thế chức năng hội tụ ánh sáng. Có nhiều loại thủy tinh thể nhân tạo khác nhau, ví dụ đơn tiêu, điều chỉnh loạn thị, đa tiêu hoặc tăng độ sâu trường nhìn. Mỗi loại có ưu điểm, giới hạn và yêu cầu chọn lọc riêng. Không có một loại phù hợp cho tất cả mọi người.

Thủy tinh thể đơn tiêu thường giúp nhìn rõ ở một khoảng chính, phổ biến là nhìn xa, và người bệnh có thể cần kính khi đọc gần. Loại điều chỉnh loạn thị có thể được cân nhắc nếu giác mạc có loạn thị phù hợp. Các loại hỗ trợ nhìn nhiều khoảng cách có thể giảm phụ thuộc kính trong một số hoạt động, nhưng có thể không phù hợp với người có bệnh võng mạc, glôcôm tiến triển, giác mạc không đều hoặc người rất nhạy cảm với quầng sáng ban đêm.

Khi tư vấn, bác sĩ sẽ dựa vào sinh trắc học nhãn cầu, độ loạn thị, kích thước đồng tử, tình trạng hoàng điểm, nghề nghiệp, thói quen sinh hoạt và kỳ vọng của người bệnh. Người bệnh nên tránh chọn loại thủy tinh thể chỉ vì nghe người quen nói tốt. Hai mắt, hai nghề nghiệp và hai kỳ vọng khác nhau có thể dẫn đến lựa chọn khác nhau.

Những yếu tố ảnh hưởng đến thời điểm mổ

Thời điểm mổ không chỉ phụ thuộc vào mức độ đục. Có những người đục vừa nhưng cần mổ sớm hơn vì công việc đòi hỏi thị lực cao. Có người đục tương tự nhưng có thể theo dõi thêm vì sinh hoạt ít bị ảnh hưởng. Bác sĩ sẽ cân nhắc nhiều yếu tố trước khi đưa ra khuyến nghị.

Những sai lầm thường gặp khi quyết định mổ

Sai lầm 1: Chờ cườm chín mới mổ

Quan niệm chờ cườm chín mới mổ xuất phát từ thời kỹ thuật cũ, khi phẫu thuật cần lấy thủy tinh thể ở giai đoạn rất đục. Với phaco hiện nay, không nhất thiết phải chờ đến khi mắt gần như không thấy. Chờ quá lâu có thể làm nhân cứng hơn, tăng nguy cơ té ngã và giảm chất lượng sống. Dù vậy, cũng không có nghĩa là vừa đục nhẹ đã phải mổ. Thời điểm phù hợp cần dựa trên khám.

Sai lầm 2: Nghĩ nhỏ thuốc có thể làm tan đục thủy tinh thể

Nhiều người trì hoãn khám vì tin vào thuốc nhỏ, thực phẩm chức năng hoặc mẹo dân gian. Đến nay, phẫu thuật vẫn là phương pháp điều trị chính khi đục thủy tinh thể gây giảm thị lực đáng kể. Việc tự dùng thuốc không rõ nguồn gốc có thể gây kích ứng, viêm, tăng nhãn áp hoặc che lấp triệu chứng bệnh khác.

Sai lầm 3: Chỉ hỏi người quen đã mổ

Kinh nghiệm của người quen có thể giúp bạn bớt lo, nhưng không thay thế được đánh giá chuyên khoa. Một người mổ xong nhìn rất rõ vì võng mạc tốt, giác mạc đều và chọn thủy tinh thể phù hợp. Người khác có bệnh đáy mắt hoặc khô mắt nặng có thể hồi phục chậm hơn. Không nên lấy kết quả của người này làm cam kết cho người khác.

Sai lầm 4: Chọn thủy tinh thể nhân tạo chỉ theo giá

Chi phí là yếu tố thực tế, nhưng không nên là tiêu chí duy nhất. Loại thủy tinh thể cần phù hợp với mắt, nhu cầu và kỳ vọng. Một lựa chọn đắt hơn không chắc phù hợp hơn nếu mắt có chống chỉ định tương đối. Ngược lại, một lựa chọn đơn giản nhưng đúng chỉ định có thể đáp ứng tốt nhu cầu của nhiều người.

Sai lầm 5: Chủ quan sau mổ

Sau mổ, nếu mắt đỏ nhiều, đau tăng, nhìn mờ đi, chảy dịch, sợ ánh sáng rõ hoặc có cảm giác bất thường nặng, người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế sớm. Không nên tự ngưng thuốc, tự mua thuốc khác hoặc đắp lá, xông mắt. Chăm sóc sau mổ là một phần quan trọng của kết quả điều trị.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ

Khi tư vấn cho người bệnh đục thủy tinh thể, bác sĩ thường không chỉ nhìn vào mắt mà còn lắng nghe cuộc sống của người bệnh. Người còn đi làm, chạy xe, chăm sóc gia đình hoặc có nguy cơ té ngã cần được cân nhắc khác với người ít hoạt động. Người có bệnh nền cần chuẩn bị kỹ hơn. Người kỳ vọng không cần đeo kính sau mổ cần được giải thích rõ các khả năng và giới hạn.

Một cách tự đánh giá đơn giản là tự hỏi: mắt mờ có làm mình tránh ra ngoài, ngại đọc, ngại lái xe, hay phụ thuộc người khác nhiều hơn không? Nếu câu trả lời là có, bạn nên khám chuyên khoa mắt. Khám không đồng nghĩa với mổ ngay, nhưng giúp biết nguyên nhân, mức độ và kế hoạch theo dõi.

Người bệnh cũng nên đem theo kính đang dùng, toa thuốc, danh sách thuốc toàn thân, kết quả khám bệnh nền và thông tin phẫu thuật mắt trước đây nếu có. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn. Với người lớn tuổi, nên có người thân đi cùng để hỗ trợ nghe tư vấn, ghi nhớ lịch nhỏ thuốc và tái khám.

Khi nào nên đến Phòng khám mắt BS Minh?

Nếu bạn ở Bến Tre hoặc khu vực lân cận, có thể đến Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh để được khám mắt, đo khúc xạ, đánh giá thủy tinh thể, soi đáy mắt và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Phòng khám đặt tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre. Hotline: 079 860 86 86.

Phòng khám định vị ở các dịch vụ khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor hoặc ZEISS. Trong nhóm bệnh đục thủy tinh thể, việc khám kỹ trước khi mổ giúp xác định người bệnh có cần mổ chưa, có bệnh lý phối hợp không và cần chuẩn bị những gì. Các thiết bị và quy trình đo khám như sinh trắc học nhãn cầu, đo khúc xạ, soi đáy mắt hỗ trợ bác sĩ đưa ra tư vấn cá thể hóa.

Một số điểm có thể được nhắc đến khi tư vấn thị giác là hệ sinh thái tròng kính và thiết bị như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 trong lĩnh vực kính mắt. Tuy nhiên, với đục thủy tinh thể, quyết định điều trị vẫn phải dựa trên khám chuyên khoa và chỉ định phẫu thuật phù hợp, không dựa vào quảng cáo hay kỳ vọng quá mức.

Chuẩn bị trước và chăm sóc sau mổ: những điều nên biết

Trước khi mổ, người bệnh nên ngủ đủ, ăn uống và dùng thuốc toàn thân theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Không tự ý ngưng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc đái tháo đường hoặc thuốc huyết áp nếu chưa được bác sĩ cho phép. Nếu có viêm nhiễm vùng mắt, lẹo, viêm bờ mi, ho nhiều, sốt hoặc bệnh cấp tính, cần báo cho bác sĩ.

Sau mổ, mắt có thể cộm nhẹ, chảy nước mắt ít hoặc nhìn chưa ổn định ngay trong những ngày đầu. Người bệnh cần nhỏ thuốc đúng lịch, rửa tay trước khi chạm gần mắt, không dụi mắt, không tự ý dùng thuốc ngoài toa, tránh bụi bẩn và tái khám theo hẹn. Việc đọc sách, xem điện thoại, đi lại, tắm gội và làm việc nên tuân theo hướng dẫn cụ thể của bác sĩ phẫu thuật.

Các dấu hiệu cần liên hệ sớm gồm đau tăng, đỏ nhiều, nhìn mờ hơn so với trước, sợ ánh sáng rõ, chảy mủ, buồn nôn kèm đau mắt, chấn thương vào mắt hoặc thấy ruồi bay, chớp sáng mới xuất hiện. Dù biến chứng nặng không phổ biến, phát hiện sớm luôn quan trọng để xử trí kịp thời.

Câu hỏi thường gặp