Tóm tắt nhanh cho người đang nhìn mờ cả hai mắt

Đục thủy tinh thể hai mắt là gì?

Thủy tinh thể là một thấu kính trong suốt nằm phía sau mống mắt, có nhiệm vụ hội tụ ánh sáng lên võng mạc. Khi thủy tinh thể bị mờ đục, ánh sáng đi qua bị tán xạ hoặc giảm truyền qua, người bệnh thấy nhìn mờ, chói sáng, màu sắc nhạt hơn, khó đọc chữ nhỏ hoặc nhìn kém trong điều kiện thiếu sáng. Khi tình trạng xảy ra ở cả hai mắt, người bệnh thường mô tả là mờ cả hai bên, nhưng một mắt có thể nặng hơn mắt còn lại.

Trong dân gian, đục thủy tinh thể thường được gọi là cườm khô. Cách gọi này giúp nhiều người dễ hình dung, nhưng về chuyên môn, bác sĩ cần phân biệt với các bệnh khác cũng làm nhìn mờ như cườm nước, bệnh võng mạc đái tháo đường, thoái hóa hoàng điểm, bệnh giác mạc, khô mắt, tật khúc xạ hoặc di chứng viêm trong mắt. Vì vậy, chỉ dựa vào cảm giác mờ mắt hoặc nhìn thấy đồng tử hơi trắng không đủ để kết luận mức độ bệnh.

Đục thủy tinh thể thường tiến triển chậm theo tuổi, nhưng cũng có thể xuất hiện sớm hơn ở người bị đái tháo đường, từng chấn thương mắt, dùng corticosteroid kéo dài, viêm màng bồ đào, từng phẫu thuật mắt, tiếp xúc tia cực tím nhiều hoặc có yếu tố bẩm sinh. Có người phát hiện khi đi đo kính vì thấy thay đổi độ kính liên tục; có người chỉ nhận ra khi mắt còn lại bị che đi và thấy một bên mờ hơn nhiều.

Vì sao đục hai mắt cần khám kỹ hơn bạn nghĩ?

Dấu hiệu gợi ý đục thủy tinh thể hai mắt

Triệu chứng của đục thủy tinh thể thường xuất hiện từ từ nên người bệnh dễ thích nghi và đến khám muộn. Một số người nghĩ do “lão thị”, do kính cũ hoặc do thiếu ngủ. Những biểu hiện sau nên được chú ý, nhất là khi xảy ra ở cả hai mắt hoặc tiến triển tăng dần.

• Nhìn mờ như có màn sương, lau kính vẫn không rõ hơn.
• Chói sáng khi ra nắng, nhìn đèn xe ban đêm bị lóa hoặc quầng sáng.
• Khó đọc chữ nhỏ, cần ánh sáng mạnh hơn khi đọc.
• Màu sắc nhìn nhạt, vàng hơn hoặc giảm độ tương phản.
• Thường xuyên phải đổi kính nhưng thị lực không cải thiện như mong muốn.
• Nhìn một thành hai hình ở một mắt, đặc biệt khi che mắt còn lại.
• Khó nhận diện mặt người ở xa, dễ vấp khi đi trong nơi thiếu sáng.

Tuy nhiên, các triệu chứng trên không đặc hiệu hoàn toàn. Khô mắt cũng có thể gây mờ dao động và chói; bệnh võng mạc có thể gây méo hình, nhìn điểm đen; cườm nước có thể gây thu hẹp thị trường; tật khúc xạ làm mờ nhưng thường cải thiện khi chỉnh kính đúng. Vì vậy, khám mắt tổng quát là bước nền để phân loại nguyên nhân.

Theo thông tin giáo dục sức khỏe của American Academy of Ophthalmology, đục thủy tinh thể là nguyên nhân phổ biến gây giảm thị lực, và điều trị phẫu thuật thường được cân nhắc khi thị lực ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày. Người bệnh có thể tham khảo thêm nguồn uy tín tại AAO, nhưng quyết định điều trị vẫn cần dựa trên khám trực tiếp.

Khi nào nên đi khám nếu nghi ngờ đục thủy tinh thể hai mắt?

Nếu bạn trên 50 tuổi và cảm thấy nhìn mờ tăng dần, chói sáng hoặc khó đọc dù đã dùng kính, nên sắp xếp khám mắt. Người có đái tháo đường, tăng huyết áp, tiền sử dùng thuốc steroid kéo dài, từng chấn thương mắt hoặc đã phẫu thuật mắt nên khám sớm hơn, vì đục thủy tinh thể có thể tiến triển nhanh hoặc đi kèm bệnh lý khác.

Không nên chờ đến khi “chín hẳn” mới khám. Quan niệm chờ cườm khô thật già mới mổ không còn phù hợp trong nhiều trường hợp hiện nay. Khi thủy tinh thể quá cứng hoặc quá đục, phẫu thuật có thể phức tạp hơn, thời gian hồi phục có thể kéo dài hơn và việc quan sát đáy mắt trước mổ có thể khó khăn. Dù vậy, cũng không nên hiểu ngược lại rằng phát hiện đục là phải mổ ngay. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích và nguy cơ dựa trên từng mắt.

Khám đục thủy tinh thể hai mắt gồm những gì?

Một lần khám có chất lượng không chỉ dừng ở việc soi xem thủy tinh thể có đục hay không. Mục tiêu là trả lời các câu hỏi: thị lực giảm do đâu, mức độ đục ở từng mắt, có bệnh đi kèm không, có cần mổ chưa, nếu mổ thì mắt nào trước, dự kiến sau mổ nhìn xa hay nhìn gần ra sao, và người bệnh cần chuẩn bị gì.

Lập kế hoạch điều trị: theo dõi, đổi kính hay phẫu thuật?

Điều trị đục thủy tinh thể hai mắt cần được nhìn như một lộ trình. Ở mỗi giai đoạn, mục tiêu khác nhau. Giai đoạn sớm có thể ưu tiên cải thiện ánh sáng, điều chỉnh kính, kiểm soát bệnh nền và theo dõi tiến triển. Giai đoạn ảnh hưởng sinh hoạt rõ hơn có thể cân nhắc phẫu thuật. Giai đoạn đục quá nặng hoặc có biến chứng cần được đánh giá kỹ để tránh trì hoãn không cần thiết.

Những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mổ mắt nào trước

Khi đục thủy tinh thể hai mắt, câu hỏi thường gặp là “mổ mắt nào trước?”. Câu trả lời không chỉ dựa vào mắt nào mờ hơn. Bác sĩ sẽ cân nhắc nhiều yếu tố để giảm rủi ro và giúp người bệnh thích nghi tốt sau mổ.

1. Mắt ảnh hưởng sinh hoạt nhiều hơn

Thông thường, mắt có thị lực kém hơn hoặc gây chói nhiều hơn sẽ được ưu tiên. Tuy nhiên, nếu mắt đó có bệnh võng mạc nặng, tiên lượng cải thiện hạn chế, trong khi mắt còn lại có khả năng phục hồi thị lực tốt hơn và người bệnh cần sớm cải thiện sinh hoạt, kế hoạch có thể được điều chỉnh sau khi giải thích rõ.

2. Mắt thuận và nhu cầu công việc

Một số người phụ thuộc nhiều vào mắt thuận khi lái xe, làm nghề thủ công, đọc số liệu, đo đạc hoặc thao tác chính xác. Việc chọn mắt mổ trước cần xem xét khả năng người bệnh sử dụng mắt còn lại trong thời gian chờ mổ mắt thứ hai. Với người sống một mình hoặc còn lao động, kế hoạch càng cần thực tế.

3. Mức độ lệch khúc xạ sau mổ một mắt

Sau khi đặt thủy tinh thể nhân tạo, độ kính của mắt đã mổ có thể khác đáng kể so với mắt chưa mổ, đặc biệt ở người cận hoặc viễn nhiều trước đó. Sự chênh lệch này có thể gây khó chịu, chóng mặt, nhìn hai mắt không đều. Vì vậy, bác sĩ cần dự đoán trước và tư vấn khoảng thời gian phù hợp để mổ mắt còn lại nếu cần.

4. Tình trạng toàn thân và khả năng chăm sóc sau mổ

Người có bệnh tim mạch, hô hấp, đái tháo đường, đang dùng thuốc chống đông hoặc có khó khăn đi lại cần được chuẩn bị kỹ. Sau mổ, người bệnh cần nhỏ thuốc, giữ vệ sinh, tái khám và theo dõi dấu hiệu bất thường. Nếu gia đình ở xa hoặc khó sắp xếp tái khám, kế hoạch điều trị nên được bàn bạc rõ ràng.

5. Nguy cơ phẫu thuật riêng của từng mắt

Mắt từng chấn thương, từng viêm, có đồng tử giãn kém, giác mạc yếu, dây chằng thủy tinh thể lỏng, đục quá cứng hoặc đã từng mổ trước đó có thể phức tạp hơn. Những yếu tố này không có nghĩa không mổ được, nhưng cần bác sĩ đánh giá và tư vấn kỹ về kỳ vọng, nguy cơ và phương án xử trí.

Thủy tinh thể nhân tạo: nên hiểu thế nào cho đúng?

Sau khi lấy thủy tinh thể đục, bác sĩ đặt một thủy tinh thể nhân tạo vào trong mắt để thay thế công suất hội tụ. Đây là phần quan trọng quyết định mục tiêu thị lực sau mổ. Người bệnh thường nghe nhiều thuật ngữ như đơn tiêu, đa tiêu, kéo dài tiêu cự, toric chỉnh loạn thị. Tuy nhiên, lựa chọn phù hợp không thể chỉ dựa trên quảng cáo hoặc kinh nghiệm của người quen.

Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là “loại nào tốt hơn”, mà là “loại nào phù hợp với mắt và sinh hoạt của tôi hơn”. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về mong muốn cụ thể: muốn ưu tiên nhìn xa để đi lại, muốn đọc sách không kính, còn lái xe ban đêm hay không, có dùng máy tính nhiều không, có sẵn sàng đeo kính cho một số khoảng nhìn không. Kỳ vọng càng rõ, kế hoạch càng sát thực tế.

Tại bước tư vấn, bác sĩ cũng cần giải thích rằng phẫu thuật đục thủy tinh thể không làm mắt trẻ lại hoàn toàn và không loại bỏ mọi bệnh mắt khác. Nếu có thoái hóa hoàng điểm, bệnh võng mạc đái tháo đường, tổn thương thần kinh thị giác hoặc sẹo giác mạc, thị lực sau mổ có thể bị giới hạn. Điều này cần được nói trước để người bệnh không kỳ vọng quá mức.

Chuẩn bị trước khi mổ đục thủy tinh thể

Khi đã có chỉ định mổ đục thủy tinh thể, người bệnh cần chuẩn bị cả về y khoa lẫn sinh hoạt. Việc chuẩn bị tốt giúp buổi điều trị diễn ra thuận lợi hơn và giảm bớt lo lắng không cần thiết. Tuy nhiên, từng cơ sở và từng tình trạng mắt có thể có hướng dẫn riêng, vì vậy người bệnh nên tuân theo dặn dò trực tiếp của bác sĩ.

• Thông báo đầy đủ bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, hen phế quản, bệnh thận, tiền sử dị ứng thuốc.
• Cho bác sĩ biết tất cả thuốc đang dùng, kể cả thuốc chống đông, thuốc tuyến tiền liệt, thuốc nhỏ mắt hoặc thực phẩm chức năng.
• Kiểm soát đường huyết, huyết áp và tình trạng nhiễm trùng toàn thân nếu có.
• Điều trị ổn định viêm bờ mi, khô mắt hoặc viêm kết mạc trước mổ nếu bác sĩ phát hiện.
• Sắp xếp người đưa về, vì sau mổ một mắt có thể chưa tiện tự lái xe hoặc đi lại xa.
• Chuẩn bị môi trường ở nhà sạch, đủ ánh sáng, tránh bụi bẩn và có lịch nhắc nhỏ thuốc, tái khám.

Một số người lo sợ phẫu thuật vì nghe kể từ người quen. Cảm giác lo lắng là bình thường. Điều hữu ích là hỏi rõ bác sĩ: mắt mình đục mức nào, vì sao nên mổ, dự kiến mổ mắt nào trước, cần xét nghiệm gì, chăm sóc sau mổ ra sao, dấu hiệu nào cần quay lại ngay. Khi hiểu quy trình, người bệnh thường hợp tác tốt hơn.

Sau mổ: theo dõi gì để an toàn?

Sau mổ phaco đặt thủy tinh thể nhân tạo, nhiều người cải thiện thị lực trong vài ngày đến vài tuần, nhưng tốc độ hồi phục khác nhau tùy mức độ đục, tình trạng giác mạc, võng mạc, bệnh nền và diễn tiến viêm sau mổ. Người bệnh cần tái khám đúng hẹn để bác sĩ kiểm tra vết mổ, nhãn áp, độ trong giác mạc, vị trí thủy tinh thể nhân tạo và mức độ viêm.

Trong giai đoạn đầu, cần dùng thuốc nhỏ mắt theo đúng hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý ngưng hoặc kéo dài thuốc. Không nên dụi mắt, không để nước bẩn vào mắt, tránh môi trường nhiều bụi, hạn chế bê vác nặng theo hướng dẫn và đeo kính bảo vệ khi cần. Nếu phải chăm sóc vườn, làm ruộng, nấu bếp khói hoặc tiếp xúc hóa chất, nên hỏi bác sĩ thời điểm an toàn để trở lại.

Một số người sau mổ một thời gian có thể bị đục bao sau, biểu hiện nhìn mờ trở lại dù thủy tinh thể nhân tạo vẫn trong mắt. Đây không phải là “cườm mọc lại” theo nghĩa thủy tinh thể tự nhiên trở lại, mà là bao sau đục. Tình trạng này cần được bác sĩ khám và có thể xử trí bằng laser khi có chỉ định. Không phải ai cũng gặp và không nên tự kết luận khi chưa khám.

Những sai lầm thường gặp khi bị đục thủy tinh thể hai mắt

Lời khuyên của bác sĩ khi người bệnh ở Bến Tre nghi ngờ cườm khô

Với người bệnh tại Bến Tre và khu vực lân cận, điều thực tế nhất là đừng đợi đến khi thị lực giảm nặng mới đi kiểm tra. Nếu nhìn mờ hai mắt, đặc biệt ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi, nên khám để phân biệt đục thủy tinh thể với các bệnh mắt khác. Một số bệnh như glaucoma hoặc bệnh võng mạc có thể âm thầm nhưng ảnh hưởng lâu dài nếu phát hiện muộn.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre tiếp nhận khám mắt, khúc xạ, soi đáy mắt, sinh trắc học nhãn cầu và tư vấn kế hoạch mổ cườm khô khi phù hợp. Việc thăm khám giúp người bệnh hiểu rõ mắt nào đang ảnh hưởng nhiều hơn, có cần mổ ngay không, cần theo dõi bao lâu và nên chuẩn bị gì nếu dự kiến phẫu thuật.

Bên cạnh khám bệnh, các yếu tố kỹ thuật trong đo đạc và tư vấn kính sau mổ cũng đáng được quan tâm. Phòng khám có định vị về khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor/ZEISS. Một số trang thiết bị và hệ sinh thái như ZEISS Vision Expert, Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ quá trình tư vấn kính và khúc xạ trong những tình huống phù hợp. Dù vậy, quyết định điều trị vẫn phải dựa trên khám lâm sàng, thông số mắt và trao đổi trực tiếp giữa bác sĩ với người bệnh.

Người bệnh cũng nên đưa theo kính cũ, toa thuốc, hồ sơ bệnh nền, kết quả xét nghiệm gần đây nếu có. Nếu đã từng khám mắt hoặc mổ mắt ở nơi khác, nên mang giấy tờ liên quan để bác sĩ có thêm thông tin. Với người lớn tuổi, có người nhà đi cùng sẽ giúp ghi nhớ dặn dò, hỗ trợ di chuyển và trao đổi kế hoạch điều trị rõ ràng hơn.

Khi nào nên đến phòng khám thay vì chỉ chờ theo dõi?

Bạn nên đặt lịch khám nếu thị lực giảm ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, thường xuyên thấy lóa đèn xe, ngại đi ra ngoài vì nhìn không rõ, té vấp do khó nhận bậc thềm, đọc sách báo khó dù đã tăng ánh sáng, hoặc đã thay kính nhưng vẫn không cải thiện. Đây là những dấu hiệu cho thấy cần đánh giá lại toàn diện.

Người có đái tháo đường nên khám mắt định kỳ ngay cả khi chưa thấy mờ nhiều, vì bệnh võng mạc có thể đi kèm đục thủy tinh thể. Người tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, từng đột quỵ, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc dài ngày cũng nên thông báo rõ khi khám. Các yếu tố toàn thân không chỉ ảnh hưởng mắt mà còn ảnh hưởng kế hoạch phẫu thuật, chăm sóc sau mổ và lịch tái khám.

Nếu người bệnh đã được chẩn đoán đục thủy tinh thể hai mắt ở nơi khác nhưng còn băn khoăn về thời điểm mổ, loại thủy tinh thể nhân tạo hoặc mắt nào nên mổ trước, có thể khám lại để được giải thích thêm. Ý kiến thứ hai có thể hữu ích, miễn là người bệnh hiểu rằng mỗi tư vấn đều phụ thuộc vào dữ liệu khám tại thời điểm đó.

Đục thủy tinh thể hai mắt có phòng ngừa được không?

Không phải mọi trường hợp đục thủy tinh thể đều phòng ngừa được, vì tuổi tác là yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, một số thói quen có thể góp phần bảo vệ sức khỏe mắt nói chung và làm chậm các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát. Người bệnh nên đeo kính chống tia UV khi ra nắng, không hút thuốc, ăn uống cân bằng, kiểm soát đường huyết và huyết áp, khám mắt định kỳ nếu có bệnh nền.

Không nên tự ý dùng thuốc nhỏ mắt kéo dài, đặc biệt là thuốc có steroid, vì có thể làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể hoặc tăng nhãn áp trong một số trường hợp. Nếu đang điều trị bệnh toàn thân cần steroid, người bệnh không được tự ngưng thuốc mà nên trao đổi với bác sĩ điều trị và khám mắt định kỳ. Với người làm việc ngoài trời nhiều, bảo vệ mắt khỏi nắng, bụi và chấn thương là điều cần thiết.

Chế độ dinh dưỡng hợp lý có thể hỗ trợ sức khỏe toàn thân và mắt, nhưng không nên xem thực phẩm chức năng là cách thay thế khám hoặc phẫu thuật khi đục thủy tinh thể đã ảnh hưởng thị lực. Bất kỳ sản phẩm nào được quảng cáo “làm tan cườm”, “khỏi vĩnh viễn” hoặc “không cần mổ trong mọi trường hợp” đều cần được nhìn nhận thận trọng.

Câu hỏi thường gặp