Tóm tắt nhanh: Chảy nước mắt sống – khô mắt hay tắc lệ đạo?

Mắt chảy nước sống là gì?

Mắt chảy nước sống, trong y khoa thường được mô tả gần với hiện tượng chảy nước mắt quá mức hoặc trào nước mắt, là tình trạng nước mắt không nằm ổn định trên bề mặt nhãn cầu mà chảy ra bờ mi, má hoặc làm người bệnh phải lau thường xuyên. Một số người chỉ bị khi ra gió, đi đường, ngồi máy lạnh hoặc dùng màn hình lâu. Một số người lại bị cả ngày, nhất là một bên mắt, kèm ghèn, dính mi hoặc cảm giác ướt ở góc trong mắt.

Nước mắt bình thường không chỉ là nước. Phim nước mắt gồm nhiều thành phần giúp giữ ẩm, làm trơn, nuôi dưỡng bề mặt giác mạc, rửa trôi bụi nhỏ và hỗ trợ thị lực rõ. Khi bạn chớp mắt, nước mắt được dàn đều trên mắt rồi thoát qua hai lỗ nhỏ gọi là điểm lệ ở góc trong mi trên và mi dưới. Từ đó, nước mắt đi qua lệ quản, túi lệ, ống lệ mũi rồi xuống mũi. Vì vậy, mắt chảy nước sống có thể xuất phát từ hai nhóm cơ chế lớn: mắt tiết quá nhiều nước mắt do bị kích thích, hoặc nước mắt thoát không tốt do đường lệ bị hẹp, tắc hay bơm lệ hoạt động kém.

Điểm quan trọng là cảm giác của người bệnh không luôn phản ánh đúng cơ chế. Một mắt khô có thể chảy nước nhiều. Một mắt tắc lệ đạo có thể không đau trong giai đoạn đầu. Một mắt dị ứng có thể vừa ngứa vừa chảy nước. Một dị vật nhỏ hoặc xước giác mạc có thể gây chảy nước mắt dữ dội, sợ ánh sáng và không mở mắt được. Do đó, khi triệu chứng kéo dài, tái phát hoặc kèm dấu hiệu bất thường, người bệnh nên khám mắt để tìm nguyên nhân cụ thể.

Khô mắt gây chảy nước mắt phản xạ như thế nào?

Khô mắt không nhất thiết là thiếu hoàn toàn nước mắt. Nhiều trường hợp là rối loạn chất lượng phim nước mắt, đặc biệt liên quan lớp lipid do tuyến meibomius ở mi tiết ra. Khi lớp lipid không ổn định, nước mắt bay hơi nhanh hơn. Bề mặt mắt bị khô từng lúc, kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác ở giác mạc. Cơ thể phản ứng bằng cách tiết thêm nước mắt từ tuyến lệ chính, tạo thành chảy nước mắt phản xạ.

Nước mắt phản xạ thường có tính chất khác với phim nước mắt ổn định hằng ngày. Nó có thể loãng hơn, tràn nhanh, làm ướt mi nhưng không bám lâu để bảo vệ bề mặt mắt. Vì vậy người bệnh vừa than mắt chảy nước sống, vừa thấy khô rát, cộm như có cát, châm chích, nóng mắt, mỏi mắt, nhìn mờ lúc rõ lúc không. Triệu chứng thường tăng khi dùng điện thoại, máy tính, đọc lâu, làm việc trong phòng máy lạnh, đi xe máy, ra gió, tiếp xúc khói bụi hoặc sau một đêm ngủ không đủ.

Khô mắt cũng có thể đi kèm viêm bờ mi, rối loạn tuyến meibomius, đeo kính áp tròng, thay đổi nội tiết, tuổi cao, một số bệnh toàn thân hoặc tác dụng phụ của thuốc. Người có thói quen chớp mắt ít khi tập trung vào màn hình dễ làm nước mắt bay hơi nhanh hơn. Một số trường hợp từng mổ mắt, viêm kết mạc kéo dài hoặc sử dụng thuốc nhỏ mắt không phù hợp cũng có thể có triệu chứng tương tự.

Tắc lệ đạo gây chảy nước sống ra sao?

Tắc lệ đạo xảy ra khi đường thoát nước mắt bị cản trở ở một vị trí nào đó, từ điểm lệ, lệ quản, túi lệ đến ống lệ mũi. Khi hệ thống thoát bị hẹp hoặc bít, nước mắt không thoát xuống mũi đầy đủ. Nước mắt ứ lại ở mắt và trào ra ngoài, dù mắt không nhất thiết tiết quá nhiều. Ở người lớn, tắc lệ đạo có thể liên quan viêm mạn tính, hẹp ống lệ mũi theo tuổi, chấn thương, bệnh mũi xoang, sẹo sau phẫu thuật vùng mũi mắt hoặc hiếm hơn là khối u chèn ép. Ở trẻ nhỏ, tắc ống lệ mũi bẩm sinh là tình trạng khá thường gặp trong năm đầu đời, nhưng cách xử trí cần tùy tuổi, mức độ và dấu hiệu nhiễm trùng.

Dấu hiệu gợi ý tắc lệ đạo là mắt chảy nước sống dai dẳng, thường một bên rõ hơn, ít phụ thuộc môi trường. Người bệnh có thể thấy nước mắt đọng ở góc trong, lau xong lại ướt, có ghèn nhầy hoặc mủ nhẹ, sáng ngủ dậy dính mi. Khi ấn vùng túi lệ gần góc trong mắt có thể thấy dịch nhầy trào ra điểm lệ trong một số trường hợp, nhưng người bệnh không nên tự ấn mạnh vì có thể làm đau, kích thích hoặc làm nhiễm trùng lan rộng nếu đang viêm. Nếu vùng cạnh sống mũi sưng đỏ, đau, chảy mủ, sốt hoặc mắt đỏ nhiều, cần khám sớm vì có thể là viêm túi lệ cấp hoặc nhiễm trùng.

Tắc lệ đạo không chỉ gây bất tiện do nước mắt chảy liên tục. Tình trạng ứ đọng có thể tạo môi trường cho vi khuẩn phát triển, gây viêm túi lệ tái phát, viêm kết mạc kéo dài hoặc ghèn nhiều. Trong một số trường hợp, trước khi phẫu thuật mắt như phẫu thuật thủy tinh thể, bác sĩ cần đánh giá tình trạng đường lệ nếu người bệnh có chảy nước mắt mạn tính, vì ổ nhiễm trùng ở đường lệ có thể ảnh hưởng kế hoạch điều trị.

Khô mắt và tắc lệ đạo khác nhau ở điểm nào?

Sự phân biệt trên chỉ giúp định hướng. Trên thực tế, một người có thể đồng thời bị khô mắt và hẹp điểm lệ, hoặc vừa viêm bờ mi vừa có thoát lệ kém. Người lớn tuổi có thể có lỏng mi, mi lật ra ngoài nhẹ làm điểm lệ không áp sát nhãn cầu, khiến nước mắt thoát kém dù đường lệ không tắc hoàn toàn. Một số người có lông quặm, mi quặm hoặc dị vật nhỏ gây kích thích bề mặt mắt, biểu hiện cũng là chảy nước mắt. Vì vậy, nếu chỉ hỏi mắt chảy nước sống khô mắt hay tắc lệ đạo mà không khám, câu trả lời chính xác thường là chưa đủ dữ liệu.

Những nguyên nhân khác không nên bỏ sót

Bên cạnh khô mắt và tắc lệ đạo, nhiều tình trạng khác có thể làm mắt chảy nước sống. Dị ứng mắt thường gây ngứa nhiều, đỏ mắt, chảy nước mắt trong, có thể kèm hắt hơi, viêm mũi dị ứng. Viêm kết mạc do virus hoặc vi khuẩn có thể làm đỏ mắt, ghèn, cộm, lây lan trong gia đình hoặc nơi làm việc. Viêm bờ mi và rối loạn tuyến meibomius làm bờ mi đỏ, nhờn, đóng vảy, gây kích thích mạn tính. Dị vật giác mạc hoặc kết mạc làm chảy nước mắt đột ngột, đau cộm rõ, sợ ánh sáng, thường có tiền sử bụi, mạt kim loại, côn trùng hoặc chấn thương nhỏ.

Các vấn đề về mi mắt cũng rất đáng chú ý. Mi quặm hoặc lông xiêu có thể cọ vào giác mạc, gây chảy nước mắt kéo dài và có nguy cơ trầy xước giác mạc. Mi lật ngoài làm điểm lệ không nằm đúng vị trí để hút nước mắt, thường gặp ở người lớn tuổi hoặc sau liệt mặt. Nhắm mắt không kín khi ngủ, liệt dây thần kinh mặt, bệnh tuyến giáp gây lồi mắt hoặc sẹo mi cũng có thể làm bề mặt mắt khô và kích thích. Một số bệnh giác mạc, viêm màng bồ đào, tăng nhãn áp cấp hoặc nhiễm trùng ở người đeo kính áp tròng có thể biểu hiện chảy nước mắt kèm đau, đỏ, nhìn mờ và cần xử trí sớm.

Vì sao không nên tự mua thuốc nhỏ mắt kéo dài?

Khi mắt chảy nước sống, nhiều người tự mua thuốc nhỏ mắt với hy vọng giảm nhanh triệu chứng. Một số loại nước mắt nhân tạo có thể hỗ trợ trong khô mắt nhẹ, nhưng không phải trường hợp nào cũng phù hợp. Nếu nguyên nhân là tắc lệ đạo, thuốc nhỏ mắt có thể chỉ làm giảm ghèn tạm thời mà không giải quyết đường thoát bị tắc. Nếu nguyên nhân là dị vật, trầy giác mạc, viêm loét giác mạc hoặc viêm túi lệ, trì hoãn khám có thể làm bệnh nặng hơn. Đặc biệt, không nên tự dùng thuốc có corticoid hoặc kháng sinh kéo dài khi chưa được bác sĩ chỉ định, vì có thể che lấp triệu chứng, tăng nguy cơ nhiễm trùng, tăng nhãn áp hoặc gây tác dụng phụ khác.

Một sai lầm khác là nhỏ nhiều loại thuốc cùng lúc theo lời truyền miệng. Mắt đang kích thích có thể nhạy cảm với chất bảo quản trong thuốc nhỏ mắt. Nhỏ quá nhiều lần hoặc pha trộn nhiều sản phẩm không rõ thành phần đôi khi làm mắt rát hơn. Với trẻ em, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền, người từng phẫu thuật mắt hoặc đang dùng thuốc điều trị toàn thân, việc tự dùng thuốc càng cần thận trọng. Cách an toàn hơn là ghi nhận triệu chứng, hoàn cảnh xuất hiện, thời gian kéo dài, các thuốc đã dùng và đi khám để bác sĩ đánh giá đúng nguyên nhân.

Khi nào có thể theo dõi, khi nào nên đi khám?

Nếu mắt chỉ chảy nước nhẹ khi gặp gió, không đau, không đỏ, không giảm thị lực, không ghèn mủ và hết nhanh sau khi nghỉ ngơi, bạn có thể theo dõi ngắn hạn, tránh khói bụi, giảm thời gian nhìn màn hình liên tục, chớp mắt chủ động và bảo vệ mắt khi ra ngoài. Tuy nhiên, nếu triệu chứng lặp lại nhiều ngày, ảnh hưởng công việc, phải lau nước mắt liên tục, hoặc kèm cộm rát kéo dài, nên khám mắt để đánh giá khô mắt, viêm bờ mi, tật khúc xạ và các yếu tố kích thích khác.

Bạn nên khám sớm hơn nếu chảy nước mắt chỉ một bên kéo dài, có ghèn nhầy, dính mi buổi sáng, nghi tắc lệ đạo, hoặc từng bị viêm túi lệ. Người lớn tuổi có chảy nước mắt kèm mi lật, mi quặm, lông xiêu cũng cần được kiểm tra vì cọ xát lâu ngày có thể ảnh hưởng giác mạc. Trẻ nhỏ chảy nước mắt và ghèn từ những tháng đầu đời cần được bác sĩ mắt đánh giá, hướng dẫn vệ sinh, massage túi lệ nếu phù hợp và theo dõi thời điểm can thiệp khi cần. Không nên tự day ấn mạnh hoặc tự dùng kháng sinh cho trẻ khi chưa được hướng dẫn.

Trong các tình huống đau mắt nhiều, đỏ mắt nhiều, sợ ánh sáng, nhìn mờ, chấn thương, hóa chất bắn vào mắt, dị vật không lấy ra được, người đeo kính áp tròng bị đau đỏ, hoặc vùng góc trong mắt sưng đau, bạn không nên chờ đợi. Đây có thể là dấu hiệu của viêm giác mạc, trầy xước giác mạc, viêm túi lệ cấp hoặc bệnh lý cần xử trí kịp thời.

Bác sĩ khám gì khi người bệnh bị mắt chảy nước sống?

Khám mắt chảy nước sống không chỉ là nhìn xem mắt có ướt hay không. Bác sĩ cần tìm nguyên nhân theo từng nhóm: bề mặt mắt có bị khô, viêm hay trầy xước không; mi mắt có bất thường không; đường thoát nước mắt có thông không; thị lực và khúc xạ có ảnh hưởng đến mỏi mắt không; có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc bệnh lý sâu hơn hay không. Việc khám thường bắt đầu bằng hỏi bệnh kỹ: triệu chứng một hay hai mắt, kéo dài bao lâu, xuất hiện khi nào, có đau đỏ hay nhìn mờ không, có ghèn không, có từng chấn thương, phẫu thuật, viêm xoang, dị ứng, dùng thuốc hay đeo kính áp tròng không.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, người bệnh có thể được khám mắt tổng quát, đánh giá khúc xạ, bề mặt nhãn cầu và tư vấn hướng xử trí phù hợp với triệu chứng. Phòng khám định vị trong khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor/ZEISS; các thiết bị như Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 hoặc quy trình theo chuẩn ZEISS Vision Expert được nhắc đến trong bối cảnh hỗ trợ đo khám và làm kính, không thay thế cho chẩn đoán y khoa trực tiếp.

Điều trị sẽ khác nhau tùy nguyên nhân

Với khô mắt, mục tiêu thường là cải thiện chất lượng phim nước mắt, giảm kích thích bề mặt mắt và kiểm soát yếu tố thúc đẩy. Bác sĩ có thể hướng dẫn vệ sinh mi, chườm ấm đúng cách trong một số trường hợp rối loạn tuyến meibomius, điều chỉnh môi trường làm việc, nghỉ mắt hợp lý, dùng nước mắt nhân tạo phù hợp hoặc điều trị viêm bờ mi nếu có. Những trường hợp khô mắt trung bình đến nặng, khô mắt sau phẫu thuật, bệnh tự miễn hoặc viêm bề mặt nhãn cầu cần được theo dõi chặt hơn. Người bệnh không nên tự suy diễn rằng chỉ cần nhỏ nước mắt nhân tạo là đủ, vì nếu có viêm bờ mi, dị ứng hoặc tổn thương giác mạc, cách xử trí sẽ khác.

Với tắc lệ đạo, hướng xử trí phụ thuộc vị trí tắc, mức độ tắc, tuổi người bệnh, có nhiễm trùng hay không và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Trẻ nhỏ tắc ống lệ mũi bẩm sinh có thể được theo dõi và chăm sóc theo hướng dẫn trong một giai đoạn nhất định, nhưng nếu ghèn nhiều, sưng đỏ hoặc kéo dài, cần tái khám để quyết định bước tiếp theo. Người lớn nghi tắc lệ đạo có thể cần đánh giá chuyên sâu hơn; một số trường hợp cần can thiệp để tạo đường thoát nước mắt, nhưng chỉ định phải dựa trên khám và cân nhắc nguy cơ lợi ích. Bài viết này không nhằm hướng dẫn tự bơm rửa, tự massage mạnh hoặc tự dùng thuốc.

Với dị ứng mắt, điều quan trọng là tránh tác nhân kích thích khi có thể, không dụi mắt mạnh và đi khám nếu đỏ ngứa kéo dài. Dụi mắt làm triệu chứng nặng hơn, có thể gây trầy xước bề mặt mắt và ở một số người có cơ địa đặc biệt có thể liên quan biến đổi giác mạc theo thời gian. Với viêm kết mạc nghi nhiễm trùng, cần chú ý vệ sinh tay, khăn mặt riêng, không dùng chung thuốc nhỏ mắt và khám nếu có đau, nhìn mờ, ghèn mủ nhiều hoặc triệu chứng không cải thiện. Với dị vật hoặc trầy giác mạc, ưu tiên là khám sớm để lấy dị vật đúng cách và đánh giá tổn thương, đặc biệt khi dị vật kim loại hoặc chấn thương khi lao động.

Các yếu tố làm mắt dễ chảy nước sống hơn

Môi trường ở Việt Nam nói chung và khu vực đô thị như TP. Bến Tre nói riêng có nhiều yếu tố làm mắt dễ kích thích: nắng, gió, bụi đường, khói xe, máy lạnh, làm việc với màn hình và thói quen đi xe máy. Khi chạy xe, luồng gió làm nước mắt bay hơi nhanh, mắt khô rồi chảy nước phản xạ. Nếu người bệnh có thêm viêm bờ mi, tuyến dầu hoạt động kém hoặc không đeo kính bảo vệ phù hợp, triệu chứng càng rõ. Nhiều người chỉ bị chảy nước mắt khi ra đường nhưng trong nhà ít bị; đây là gợi ý quan trọng để bác sĩ nghĩ đến khô mắt bay hơi hoặc kích thích môi trường.

Thói quen sinh hoạt cũng ảnh hưởng. Nhìn màn hình liên tục làm tần suất chớp mắt giảm và chớp mắt không hoàn toàn. Ngủ thiếu, uống ít nước, làm việc khuya, tiếp xúc khói thuốc, trang điểm vùng mắt, tẩy trang không kỹ hoặc dùng kính áp tròng không đúng hướng dẫn đều có thể làm bề mặt mắt khó chịu. Người có tật khúc xạ chưa chỉnh đúng có thể mỏi mắt, chớp mắt nhiều, cảm giác nhức và chảy nước khi làm việc gần. Vì vậy, trong khám mắt, đo khúc xạ và kiểm tra kính đang dùng cũng có giá trị, không chỉ riêng khám đường lệ.

Tuổi tác là yếu tố khác. Ở người lớn tuổi, tuyến meibomius dễ rối loạn hơn, bờ mi có thể lỏng, điểm lệ có thể không áp sát nhãn cầu, mi lật ngoài nhẹ làm nước mắt không vào được đường thoát. Ở phụ nữ sau mãn kinh, khô mắt có thể gặp nhiều hơn. Ở trẻ em, chảy nước mắt có thể do tắc lệ đạo bẩm sinh, dị ứng, viêm kết mạc, tật khúc xạ hoặc hiếm hơn là bệnh lý cần khám sớm nếu trẻ sợ ánh sáng, giác mạc đục, mắt to bất thường hoặc dụi mắt liên tục.

Sai lầm thường gặp khi mắt chảy nước sống

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ

Khi bị mắt chảy nước sống, bạn nên quan sát có hệ thống. Hãy ghi nhận triệu chứng xuất hiện ở một hay hai mắt, thời điểm nào trong ngày, có liên quan gió, máy lạnh, màn hình, bụi, trang điểm, kính áp tròng hay không. Ghi lại các dấu hiệu đi kèm như cộm rát, ngứa, đỏ, đau, ghèn, nhìn mờ, sợ ánh sáng, sưng góc trong mắt. Thông tin này giúp cuộc khám hiệu quả hơn và giúp bác sĩ phân biệt nhóm nguyên nhân.

Trong lúc chờ khám, nếu triệu chứng nhẹ và không có dấu hiệu cảnh báo, bạn có thể giảm kích thích bằng cách hạn chế khói bụi, đeo kính bảo vệ khi đi đường, nghỉ mắt theo chu kỳ khi dùng màn hình, tránh dụi mắt và giữ vệ sinh tay. Không dùng chung khăn mặt, không dùng chung thuốc nhỏ mắt. Nếu đang đeo kính áp tròng mà mắt đau đỏ, nên ngưng đeo và đi khám sớm. Nếu có hóa chất bắn vào mắt, cần rửa mắt ngay bằng nước sạch hoặc dung dịch phù hợp sẵn có và đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Không nên tự kết luận tắc lệ đạo chỉ vì nước mắt chảy ra má, cũng không nên tự kết luận khô mắt chỉ vì mắt cộm rát. Cả hai tình trạng có thể cùng tồn tại. Một kế hoạch điều trị đúng thường bắt đầu từ chẩn đoán đúng. Điều này đặc biệt quan trọng với người có bệnh mắt nền, từng phẫu thuật mắt, người lớn tuổi, trẻ nhỏ hoặc người phải dùng mắt nhiều cho học tập và công việc.

Khi nào nên đến Phòng khám mắt tại Bến Tre?

Bạn nên cân nhắc đặt lịch khám nếu mắt chảy nước sống kéo dài hơn vài ngày, tái phát nhiều lần, ảnh hưởng sinh hoạt, phải lau nước mắt liên tục, hoặc không rõ nguyên nhân. Với người ở Bến Tre và khu vực lân cận, việc khám sớm giúp phân biệt khô mắt, tắc lệ đạo, dị ứng, viêm bờ mi, tật khúc xạ, dị vật và các vấn đề mi mắt. Nếu cần, bác sĩ sẽ tư vấn hướng điều trị hoặc chuyển tuyến chuyên sâu phù hợp, đặc biệt trong các trường hợp nghi tắc lệ đạo cần can thiệp.

Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh tọa lạc tại 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre. Phòng khám tiếp nhận khám mắt, đo khúc xạ, tư vấn kính, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và các dịch vụ liên quan đến sức khỏe thị giác. Với trẻ em cận thị, mọi giải pháp như kính kiểm soát cận thị, Ortho-K hoặc atropine nếu được cân nhắc đều cần cá thể hóa theo tuổi, độ cận, khúc xạ, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt và lịch tái khám; Ortho-K không chữa khỏi cận vĩnh viễn và không có phương pháp nào được cam kết ngừng tăng độ tuyệt đối.

Đối với riêng triệu chứng chảy nước mắt, mục tiêu của buổi khám là tìm nguyên nhân và mức độ nguy cơ, sau đó tư vấn cách xử trí phù hợp. Có trường hợp chỉ cần điều chỉnh thói quen, chăm sóc bờ mi và theo dõi. Có trường hợp cần điều trị viêm, lấy dị vật, đánh giá đường lệ hoặc chuyển khám chuyên sâu. Kết quả phụ thuộc nguyên nhân, thời gian mắc bệnh, bệnh đi kèm và sự tuân thủ tái khám.

Câu hỏi thường gặp