Tóm tắt nhanh cho phụ huynh

Dị ứng mắt ở trẻ em là gì?

Dị ứng mắt, thường được gọi là viêm kết mạc dị ứng, xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng với dị nguyên đi vào hoặc bám trên bề mặt mắt. Khi đó, các chất trung gian viêm được phóng thích, làm mạch máu kết mạc giãn ra, mắt đỏ, ngứa, chảy nước mắt và mí có thể sưng. Ở trẻ em, phản xạ dụi mắt rất thường gặp vì trẻ khó mô tả cảm giác ngứa, cộm hoặc nóng rát. Dụi mắt tạm thời có thể làm trẻ thấy dễ chịu, nhưng lại kích thích thêm, làm đỏ mắt hơn và tăng nguy cơ trầy xước giác mạc.

Dị ứng mắt có thể xuất hiện riêng ở mắt hoặc đi kèm viêm mũi dị ứng, hen, chàm da, nổi mề đay. Nhiều trẻ có cơ địa dị ứng trong gia đình, chẳng hạn cha mẹ hoặc anh chị em dễ hắt hơi, nghẹt mũi, ngứa da khi gặp bụi, lông thú, thời tiết lạnh. Tuy vậy, có cơ địa dị ứng không có nghĩa trẻ sẽ luôn bị nặng; mức độ triệu chứng còn phụ thuộc lượng dị nguyên, môi trường sống, vệ sinh mắt, thói quen dụi mắt và tình trạng bề mặt mắt.

Về thời gian, có trẻ chỉ bị theo mùa, ví dụ những giai đoạn nhiều phấn hoa, thời tiết khô, gió, bụi. Có trẻ bị quanh năm do dị nguyên tồn tại trong nhà như mạt bụi, nấm mốc, lông chó mèo, khói thuốc, nước hoa, hóa chất tẩy rửa. Một nhóm trẻ lớn hơn có thể gặp thể dị ứng mắt dai dẳng hơn, đôi khi liên quan viêm kết mạc mùa xuân hoặc viêm kết mạc cơ địa; các thể này cần theo dõi kỹ hơn vì có thể ảnh hưởng giác mạc nếu viêm kéo dài.

Theo thông tin giáo dục sức khỏe của American Academy of Ophthalmology, dị ứng ở mắt thường gây ngứa, đỏ, chảy nước mắt và có thể liên quan dị ứng mũi. Tuy nhiên, biểu hiện của từng trẻ không giống nhau. Vì vậy, khi triệu chứng lặp lại nhiều lần hoặc phụ huynh không chắc chắn nguyên nhân, khám trực tiếp giúp xác định có phải dị ứng đơn thuần hay đang kèm bệnh mắt khác.

Dấu hiệu thường gặp của dị ứng mắt

Ở trẻ đang đi học, dị ứng mắt có thể làm trẻ mất tập trung, hay xin rửa mặt, dụi mắt khi đọc sách, nhìn bảng hoặc dùng thiết bị điện tử. Nếu trẻ đồng thời nheo mắt, nghiêng đầu, lại gần tivi, than nhìn mờ, phụ huynh nên cho trẻ kiểm tra khúc xạ. Đôi khi trẻ dụi mắt không chỉ vì dị ứng mà còn vì nhìn không rõ, mỏi điều tiết hoặc khô mắt khi học lâu.

Khi nào không nên xem là dị ứng đơn thuần?

Phụ huynh cần đặc biệt thận trọng nếu trẻ có biểu hiện nặng hoặc khác thường. Dị ứng mắt thông thường thường gây ngứa, đỏ, chảy nước mắt trong và ít khi làm giảm thị lực rõ. Ngược lại, đau nhức nhiều, sợ ánh sáng, nhìn mờ đột ngột, chói sáng, cảm giác có dị vật dữ dội, chấn thương, hóa chất bắn vào mắt hoặc đỏ mắt kèm sốt là những tình huống cần khám sớm.

Một điểm dễ nhầm là viêm kết mạc nhiễm trùng. Bệnh này có thể gây đỏ mắt, chảy nước mắt, cộm và lây trong gia đình hoặc lớp học. Ghèn đặc, vàng xanh, dính mi, đỏ một mắt rõ, sau đó lan sang mắt còn lại là những gợi ý cần được kiểm tra. Ngoài ra, viêm giác mạc, loét giác mạc, dị vật giác mạc có thể nguy hiểm hơn vì liên quan phần trong suốt phía trước mắt. Trẻ thường đau, chảy nước mắt nhiều, sợ sáng, nheo mắt, không cho người lớn chạm vào mắt.

Ở trẻ có tiền sử đeo kính áp tròng, kể cả kính áp tròng ban ngày hoặc kính chỉnh hình giác mạc ban đêm, mọi đỏ mắt kèm đau, cộm, chảy nước mắt nhiều hoặc nhìn mờ cần được đánh giá cẩn thận. Không nên tự nhỏ thuốc cũ hoặc dùng thuốc của người khác. Với Ortho-K, cần nhấn mạnh rằng phương pháp này không chữa khỏi cận vĩnh viễn; việc sử dụng phải cá thể hóa theo tuổi, độ cận, giác mạc, trục nhãn cầu, vệ sinh kính và lịch tái khám. Nếu mắt đang viêm, bác sĩ có thể cần đánh giá lại việc đeo kính.

Vì sao trẻ em dễ bị tái phát?

Trẻ em thường tiếp xúc nhiều nguồn dị nguyên trong sinh hoạt: lớp học nhiều bụi phấn, sân chơi có cỏ, thú cưng trong nhà, chăn gối lâu ngày, máy lạnh ít vệ sinh, đồ chơi bám bụi, khói nhang hoặc khói thuốc. Trẻ cũng hay đưa tay lên mắt sau khi chơi, chưa có thói quen rửa tay đúng cách. Khi mắt ngứa, trẻ dụi mạnh, làm giải phóng thêm chất gây viêm và tạo vòng lặp ngứa – dụi – đỏ – ngứa.

Một số yếu tố thời tiết có thể làm triệu chứng tăng: mùa khô, gió, nắng, độ ẩm thay đổi, mưa kéo dài gây nấm mốc, hoặc thời điểm chuyển mùa. Ở vùng có nhiều bụi đường, công trình, phấn hoa, dị ứng mắt có thể xuất hiện từng đợt. Trẻ bị viêm mũi dị ứng cũng dễ dụi mắt do ngứa mắt đi kèm ngứa mũi, hắt hơi, nghẹt mũi. Nếu chỉ xử lý mắt mà bỏ qua môi trường và bệnh dị ứng đi kèm, tình trạng dễ tái phát.

Yếu tố học tập cũng đáng chú ý. Trẻ dùng màn hình lâu, đọc sách trong phòng máy lạnh, ít chớp mắt có thể khô bề mặt mắt, làm cảm giác cộm và ngứa tăng. Khô mắt không phải dị ứng, nhưng có thể làm bề mặt mắt nhạy cảm hơn. Vì vậy, cách tiếp cận thực tế là vừa nhận diện dị nguyên, vừa cải thiện thói quen sinh hoạt, vừa kiểm tra mắt khi triệu chứng lặp lại.

Cách hạn chế tái phát dị ứng mắt tại nhà

Mục tiêu không phải là “diệt” hoàn toàn mọi dị nguyên, vì điều đó khó thực hiện trong đời sống. Mục tiêu thực tế là giảm tiếp xúc, giảm dụi mắt, giữ bề mặt mắt sạch và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Các biện pháp dưới đây phù hợp với nhiều trẻ, nhưng cần điều chỉnh theo tuổi, mức độ triệu chứng, môi trường sống và hướng dẫn của bác sĩ.

Chăm sóc khi trẻ đang lên cơn ngứa đỏ mắt

Khi trẻ đang khó chịu, phụ huynh thường muốn làm gì đó ngay. Việc đầu tiên là quan sát: trẻ có đau nhiều không, có nhìn mờ không, có sợ sáng không, có ghèn mủ không, có va chạm hoặc dị vật không. Nếu có dấu hiệu cảnh báo, nên đi khám. Nếu biểu hiện giống dị ứng nhẹ đã từng được bác sĩ chẩn đoán, phụ huynh có thể giúp trẻ tránh tiếp xúc yếu tố kích phát, rửa tay, nghỉ mắt và không dụi.

Chườm mát bên ngoài mi bằng khăn sạch có thể giúp giảm cảm giác ngứa trong một số trường hợp. Khăn cần sạch, không quá lạnh, không dùng chung, không chườm nếu nghi chấn thương hoặc có đau nhiều. Nước muối sinh lý hoặc nước mắt nhân tạo không chất bảo quản đôi khi được dùng để làm dịu bề mặt mắt, nhưng loại sản phẩm, tần suất và cách dùng cho trẻ nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ có chuyên môn, đặc biệt khi trẻ nhỏ, có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc khác.

Nếu trẻ đã được bác sĩ kê thuốc chống dị ứng trước đó, phụ huynh nên dùng theo đúng hướng dẫn cũ trong phạm vi được dặn và tái khám nếu triệu chứng thay đổi, nặng hơn hoặc kéo dài. Không lấy thuốc của lần bệnh khác, thuốc của người lớn hoặc thuốc của anh chị em để nhỏ cho trẻ. Mắt trẻ nhạy cảm, và nhiều bệnh mắt có triệu chứng giống nhau ở giai đoạn đầu.

Quy trình khám khi trẻ nghi dị ứng mắt

Khi đưa trẻ đi khám, phụ huynh nên chuẩn bị thông tin về thời điểm khởi phát, tần suất tái phát, yếu tố nghi ngờ, thuốc đã dùng, tiền sử dị ứng của trẻ và gia đình. Bác sĩ mắt sẽ hỏi bệnh và khám theo tình trạng thực tế. Mục tiêu không chỉ là xác nhận dị ứng, mà còn loại trừ những bệnh mắt cần xử trí khác.

Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ bệnh

Không phải trẻ nào bị dị ứng mắt cũng giống nhau. Có trẻ chỉ ngứa nhẹ vài ngày, có trẻ tái phát nhiều tháng. Mức độ bệnh phụ thuộc vào cơ địa dị ứng, lượng dị nguyên, bề mặt mắt, thói quen dụi mắt, bệnh mũi xoang, môi trường học tập và cách chăm sóc. Trẻ sống trong nhà nhiều bụi, chăn gối ít giặt, có thú cưng ngủ chung, người thân hút thuốc hoặc phòng ẩm mốc thường khó kiểm soát hơn.

Tuổi của trẻ cũng quan trọng. Trẻ nhỏ khó mô tả triệu chứng, dễ dụi mắt mạnh và khó hợp tác nhỏ thuốc. Trẻ lớn có thể tự đi học, tiếp xúc nhiều môi trường khác nhau, dùng màn hình lâu và đôi khi tự mua thuốc theo bạn bè. Phụ huynh nên giải thích cho trẻ hiểu rằng dụi mắt không làm bệnh khỏi, chỉ làm mắt kích thích thêm. Với trẻ đi học, nên trao đổi với giáo viên nếu trẻ hay ngứa mắt, cần tránh ngồi nơi nhiều bụi phấn, cần rửa tay hoặc nghỉ mắt khi khó chịu.

Tình trạng khúc xạ và kính cũng ảnh hưởng cảm giác mắt. Kính sai độ, gọng không phù hợp, tròng trầy xước hoặc trẻ không đeo kính khi cần có thể làm trẻ nheo mắt, mỏi mắt, dụi mắt. Ở phòng khám mắt, bác sĩ hoặc kỹ thuật viên khúc xạ có thể kiểm tra thị lực, độ kính, độ cân bằng hai mắt và tư vấn kính phù hợp. Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh ở Bến Tre, việc khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tư vấn tròng kính được thực hiện theo từng trường hợp, không áp dụng một công thức chung cho mọi trẻ.

Với trẻ cận thị, phụ huynh đôi khi lo rằng dụi mắt hoặc dị ứng sẽ làm tăng độ ngay. Thực tế, tăng độ cận chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như tuổi khởi phát, di truyền, thời gian nhìn gần, thời gian ngoài trời, độ cận hiện tại và trục nhãn cầu. Dị ứng mắt không phải nguyên nhân duy nhất của tăng cận, nhưng dụi mắt nhiều và viêm kéo dài có thể làm trẻ khó chịu, học tập kém, khó tuân thủ đeo kính hoặc dùng kính áp tròng. Vì vậy, kiểm soát dị ứng và theo dõi cận thị nên đi song song khi trẻ có cả hai vấn đề.

Những sai lầm phụ huynh nên tránh

Một sai lầm khác là trì hoãn khám khi trẻ nhìn mờ hoặc sợ ánh sáng. Dị ứng thông thường ít khi làm giảm thị lực rõ. Khi trẻ than nhìn mờ, đọc sách khó, nheo mắt, chảy nước mắt một bên hoặc đau, cần nghĩ đến bệnh khác. Khám sớm không có nghĩa bệnh chắc chắn nặng, nhưng giúp tránh bỏ sót vấn đề cần xử trí.

Lời khuyên thực tế từ góc nhìn bác sĩ mắt

Với trẻ hay tái phát dị ứng mắt, phụ huynh nên xây dựng một kế hoạch đơn giản và nhất quán. Thứ nhất, nhận diện hoàn cảnh bùng phát: ở nhà, ở trường, khi ra đường, khi chơi thú cưng hay khi chuyển mùa. Thứ hai, giảm dụi mắt bằng cách nhắc nhẹ, rửa tay, chườm mát đúng cách và cho trẻ nghỉ mắt. Thứ ba, giữ phòng ngủ sạch, khô, thoáng, hạn chế bụi và nấm mốc. Thứ tư, khám mắt khi triệu chứng lặp lại, kéo dài hoặc có dấu hiệu cảnh báo.

Không nên kỳ vọng một loại thuốc hay một lần khám sẽ làm trẻ không bao giờ tái phát. Dị ứng liên quan cơ địa và môi trường, nên mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, giảm số đợt bùng phát, bảo vệ bề mặt mắt và giúp trẻ sinh hoạt bình thường. Có trẻ chỉ cần điều chỉnh môi trường và theo dõi; có trẻ cần thuốc theo đợt; có trẻ cần phối hợp điều trị viêm mũi dị ứng hoặc bệnh da cơ địa. Cách làm phù hợp phải dựa trên khám trực tiếp.

Phụ huynh cũng nên quan tâm thị lực định kỳ. Trẻ trong độ tuổi đi học có thể vừa bị dị ứng mắt vừa có tật khúc xạ. Khám mắt tổng quát giúp đánh giá thị lực, khúc xạ, bề mặt mắt và các yếu tố liên quan. Nếu trẻ cận thị, bác sĩ sẽ tư vấn theo từng trường hợp về kính gọng, tròng kính hỗ trợ kiểm soát cận, kính áp tròng hoặc Ortho-K khi phù hợp. Không có lựa chọn nào bảo đảm ngừng tăng độ cho mọi trẻ; hiệu quả và an toàn phụ thuộc tuổi, độ cận, giác mạc, trục nhãn cầu, thói quen sinh hoạt, tuân thủ vệ sinh và tái khám.

Khi nào nên đưa trẻ đến phòng khám mắt?

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám nếu đây là lần đầu trẻ bị đỏ mắt nhiều, nếu triệu chứng kéo dài hơn vài ngày, tái phát nhiều lần trong tháng, ảnh hưởng học tập, trẻ dụi mắt liên tục hoặc gia đình không chắc nguyên nhân. Khám cũng cần thiết khi trẻ có tiền sử dị ứng nặng, hen, chàm, viêm mũi dị ứng kéo dài, từng dùng thuốc nhỏ mắt nhiều lần hoặc đang đeo kính áp tròng.

Cần khám sớm hơn nếu có đau mắt nhiều, sợ ánh sáng, giảm thị lực, nhìn mờ đột ngột, đỏ một mắt rõ, chấn thương, dị vật, hóa chất, ghèn mủ, sốt, sưng mi đau hoặc trẻ không mở mắt được. Những dấu hiệu này có thể liên quan bệnh mắt cần xử trí kịp thời. Không nên đợi đến khi mắt “đỏ thật nhiều” mới đi khám, vì một số tổn thương giác mạc ban đầu có thể chỉ biểu hiện cộm, chảy nước mắt và sợ sáng.

Tại Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Mắt kính bác sĩ Minh, địa chỉ 35C Đại lộ Đồng Khởi, Phú Khương, TP. Bến Tre, phụ huynh có thể đưa trẻ đến khám mắt, kiểm tra khúc xạ, theo dõi cận thị và tư vấn kính phù hợp. Phòng khám định vị ở các dịch vụ khám mắt, khúc xạ, kiểm soát cận thị trẻ em, Ortho-K và tròng kính Essilor/ZEISS. Các thông tin như ZEISS Vision Expert, thiết bị Nidek LE 1200, Essilor Neksia 600 có thể hỗ trợ quy trình đo khám và tư vấn kính, nhưng quyết định chăm sóc vẫn cần dựa trên tình trạng mắt cụ thể của từng trẻ.

Câu hỏi thường gặp