1) Võng mạc bị “kéo căng” theo sự tăng trục

Khi trục nhãn cầu tăng, võng mạc và hắc mạc có thể bị kéo giãn. Ở một số trẻ, các vùng ngoại biên xuất hiện thoái hóa dạng hàng rào (lattice), mỏng võng mạc, hoặc các lỗ/rách nhỏ. Không phải bé nào cũng gặp, nhưng đây là lý do khám đáy mắt định kỳ rất quan trọng.

2) Nguy cơ biến chứng tăng theo độ cận và chiều dài trục

Nguy cơ không chỉ phụ thuộc “con số độ kính” mà còn liên quan đến trục nhãn cầu và cấu trúc mắt từng trẻ. Có trẻ cận chưa quá cao nhưng trục dài nhanh; cũng có trẻ cận cao nhưng ổn định. Theo dõi song song độ cận và trục giúp đánh giá nguy cơ thực tế.

Thoái hóa võng mạc ngoại biên (peripheral retinal degeneration)

Vùng ngoại biên có thể xuất hiện các dải thoái hóa dạng hàng rào (lattice), vùng mỏng võng mạc hoặc các biến đổi sắc tố. Đây là những điểm cần được bác sĩ ghi nhận, chụp ảnh nếu cần, và hẹn kiểm tra lại. Một số tổn thương ngoại biên có thể làm tăng nguy cơ rách võng mạc, đặc biệt khi có thêm yếu tố như chấn thương hoặc dịch kính kéo.

Rách võng mạc và nguy cơ bong võng mạc

Rách võng mạc có thể dẫn đến bong võng mạc nếu dịch lọt qua vết rách. Ở trẻ, bong võng mạc không phổ biến như người lớn nhưng vẫn có thể xảy ra, nhất là với cận thị cao kèm tổn thương ngoại biên hoặc sau chấn thương. Điểm khó là trẻ có thể chỉ than “nhìn mờ” hoặc “nhìn thiếu một góc”.

Thay đổi quanh hoàng điểm (macula) và vùng cực sau

Cận thị cao kéo dài có thể liên quan thay đổi ở vùng cực sau như teo mỏng, thay đổi sắc tố, hoặc các dạng myopic maculopathy. Một số biến chứng nặng (ví dụ tân mạch hắc mạc) thường gặp hơn ở người lớn, nhưng việc theo dõi sớm ở trẻ giúp tạo “mốc” so sánh theo thời gian và phát hiện bất thường nếu có.

Đĩa thị và vùng quanh gai (peripapillary)

Ở mắt cận, có thể thấy các thay đổi quanh gai thị (vùng đĩa thị) như vành teo quanh gai hoặc biến đổi hình dạng. Những ghi nhận này không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng là thông tin quan trọng để theo dõi lâu dài, đặc biệt khi cần phân biệt với các bệnh lý khác.

1) Ngay khi xác định cận thị cao hoặc nghi tăng trục nhanh

Ở lần đánh giá ban đầu, bác sĩ thường muốn có mốc đáy mắt (đặc biệt sau giãn đồng tử nếu cần) để biết tình trạng võng mạc ngoại biên và cực sau. Việc có mốc sớm giúp theo dõi lâu dài chính xác hơn.

2) Khi trẻ tăng độ nhanh hoặc thay kính liên tục

Nếu trẻ tăng độ nhanh (ví dụ tăng đáng kể trong 6–12 tháng) hoặc phụ huynh thấy trẻ nheo mắt, ngồi sát, than mỏi mắt nhiều, bác sĩ có thể đánh giá lại toàn diện. Mục tiêu không chỉ là “cập nhật kính” mà còn kiểm tra liệu có yếu tố nguy cơ ở đáy mắt kèm theo.

3) Theo dõi định kỳ mỗi 6–12 tháng (tùy nguy cơ)

Với nhiều trẻ cận thị cao, lịch theo dõi đáy mắt thường rơi vào khoảng 6–12 tháng/lần. Nếu đã có thoái hóa ngoại biên hoặc bác sĩ đánh giá nguy cơ cao hơn, khoảng cách tái khám có thể ngắn hơn. Ngược lại, trẻ ổn định, hợp tác tốt, đáy mắt không có tổn thương đáng ngại có thể được hẹn theo chu kỳ phù hợp.

4) Khám sớm ngay khi có dấu hiệu cảnh báo

Khi xuất hiện triệu chứng gợi ý rách/bong võng mạc, việc trì hoãn có thể làm tăng nguy cơ ảnh hưởng thị lực. Trong các trường hợp này, phụ huynh nên đưa trẻ khám càng sớm càng tốt, không chờ đến lịch hẹn.

1) Đo sinh trắc học nhãn cầu (chiều dài trục)

Chiều dài trục nhãn cầu phản ánh xu hướng nhãn cầu dài ra. Nhiều nghiên cứu cho thấy trục tăng liên quan chặt với tiến triển cận thị và nguy cơ biến đổi đáy mắt về lâu dài. Theo dõi trục theo thời gian (cùng một máy/chuẩn đo) giúp đánh giá tốc độ tiến triển khách quan hơn.

Ở Phòng khám mắt ThS.BS.CK2 Lữ Bảo Minh – Bến Tre, đo sinh trắc học nhãn cầu là một phần quan trọng trong quản lý kiểm soát cận thị cho trẻ, đặc biệt khi cần đánh giá xu hướng tăng trục.

2) Khúc xạ có liệt điều tiết (khi phù hợp)

Trẻ có điều tiết mạnh, đôi khi làm kết quả đo khúc xạ “dao động”. Trong một số tình huống, bác sĩ có thể chỉ định đo khúc xạ sau nhỏ thuốc liệt điều tiết để phân biệt cận thật và giả cận, đồng thời tối ưu đơn kính. Đơn kính phù hợp giúp trẻ nhìn rõ và giảm mỏi, nhưng không đồng nghĩa “ngăn tăng độ” tuyệt đối.

3) Đánh giá giác mạc và bề mặt nhãn cầu

Nếu trẻ dùng Ortho-K hoặc kính áp tròng (trong một số chỉ định), bác sĩ cần theo dõi giác mạc, phim nước mắt, dấu hiệu khô mắt/viêm kết mạc dị ứng. Bề mặt mắt khỏe giúp giảm nguy cơ biến chứng và tăng khả năng tuân thủ điều trị.

4) Đánh giá thị lực, thị giác hai mắt và tư thế làm việc gần

Thói quen nhìn gần kéo dài, khoảng cách đọc quá gần, ít ra ngoài trời, ngủ không đủ… có thể liên quan tiến triển cận thị. Bác sĩ/khúc xạ viên thường hỏi kỹ thói quen học tập, thời gian màn hình, và hướng dẫn điều chỉnh thực tế theo gia đình.

Tiền sử gia đình có cận thị cao hoặc bong võng mạc

Gen và cấu trúc mô liên kết có thể ảnh hưởng độ dài trục và độ “mỏng” tương đối của võng mạc/hắc mạc. Nếu cha/mẹ hoặc anh/chị em ruột có cận rất cao hay từng bong võng mạc, phụ huynh nên chia sẻ để bác sĩ cân nhắc lịch theo dõi phù hợp.

Tăng trục nhãn cầu nhanh theo thời gian

Tốc độ tăng trục là một chỉ dấu quan trọng. Khi trục tăng nhanh, nguy cơ thay đổi đáy mắt về lâu dài có thể tăng. Đây là lý do đo sinh trắc học nhãn cầu định kỳ được nhiều cơ sở áp dụng trong quản lý cận thị.

Triệu chứng ruồi bay, chớp sáng, nhìn “màn che”

Đây là nhóm triệu chứng cần hỏi kỹ và thường được ưu tiên khám sớm. Trẻ có thể chỉ nói “có con muỗi bay hoài” hoặc “nhìn thấy tia chớp”. Phụ huynh nên ghi nhận thời điểm bắt đầu, diễn tiến tăng hay giảm, một mắt hay hai mắt.

Chấn thương mắt hoặc chơi thể thao va chạm

Va chạm mạnh vào mắt có thể làm tăng nguy cơ tổn thương nội nhãn. Trẻ cận thị cao, võng mạc mỏng hơn tương đối, có thể cần kiểm tra sớm sau chấn thương dù không thấy triệu chứng rõ.

Chỉ thay kính khi mờ, không kiểm tra đáy mắt

Nhiều gia đình chỉ đo độ kính nhanh và cắt kính, nhưng không soi đáy mắt. Điều này dễ bỏ qua các tổn thương ngoại biên không triệu chứng. Nếu bé thuộc nhóm cận thị cao, phụ huynh nên hỏi rõ về kế hoạch kiểm tra đáy mắt định kỳ.

Chỉ nhìn “độ cận” mà quên “trục nhãn cầu”

Độ kính có thể dao động do điều tiết, do phương pháp đo hoặc do thời điểm đo. Theo dõi thêm trục nhãn cầu giúp thấy xu hướng dài ra thật của nhãn cầu, từ đó đánh giá nguy cơ dài hạn cho võng mạc của trẻ cận thị cao.

Tự dùng thuốc nhỏ (ví dụ atropine) không theo dõi

Atropine nồng độ thấp là một lựa chọn trong kiểm soát cận thị ở một số trẻ, nhưng cần chỉ định và theo dõi tác dụng phụ, đáp ứng và lịch tái khám. Việc tự mua dùng có thể gây khó chịu, chói sáng, nhìn gần kém, hoặc theo dõi không đúng mục tiêu. Thuốc không thay thế việc theo dõi đáy mắt.

Bỏ qua dấu hiệu “ruồi bay/chớp sáng” vì nghĩ trẻ nói đùa

Trẻ mô tả rất đa dạng: “có sợi tóc bay”, “có đốm đen chạy”, “có tia chớp”. Nếu triệu chứng mới xuất hiện hoặc tăng nhanh, hãy đưa trẻ khám sớm để kiểm tra võng mạc.

1) Tăng thời gian ngoài trời

Nhiều bằng chứng cho thấy thời gian ngoài trời có liên quan đến giảm nguy cơ khởi phát và/hoặc làm chậm tiến triển cận thị ở trẻ. Mục tiêu thực tế thường là khoảng 1.5–2 giờ/ngày (tùy điều kiện gia đình), kết hợp vận động nhẹ nhàng. Nên đội nón, tránh nắng gắt, và bảo vệ mắt phù hợp.

2) Quản lý nhìn gần và màn hình

Khuyến khích trẻ nghỉ ngắt quãng khi học/đọc (ví dụ quy tắc 20-20-20: mỗi 20 phút nhìn xa 20 giây). Giữ khoảng cách đọc hợp lý, tránh nằm đọc, tránh cúi sát vở/điện thoại. Với trẻ cận thị cao, việc giảm “gồng điều tiết” cũng giúp dễ chịu hơn.

3) Đeo kính đúng – đủ, kiểm tra định kỳ

Trẻ cần thị lực tốt để học. Phụ huynh nên đưa trẻ khám mắt cho trẻ em định kỳ, đặc biệt khi có dấu hiệu nhìn mờ hoặc học giảm tập trung. Đừng chờ “mờ quá mới thay kính”. Quan trọng hơn, vẫn cần lịch kiểm tra võng mạc của trẻ cận thị cao bằng soi đáy mắt theo chỉ định.

4) Cân nhắc các phương án kiểm soát cận thị (cá thể hóa)

Các lựa chọn có thể gồm kính gọng kiểm soát cận, Ortho-K, atropine nồng độ thấp… Lựa chọn phụ thuộc tuổi, độ cận/loạn, giác mạc, trục nhãn cầu, mức tăng độ, thói quen và khả năng tuân thủ. Mỗi phương án có lợi ích và rủi ro riêng. Bác sĩ sẽ giải thích để gia đình cân nhắc phù hợp.

Nên khám sớm (không chờ lâu)

• Trẻ có chớp sáng, ruồi bay tăng nhanh, nhìn màn che, nhìn mờ đột ngột.
• Đau mắt nhiều, đỏ mắt, chói sáng, nghi nhiễm trùng (đặc biệt nếu đang đeo kính áp tròng/Ortho-K).
• Sau chấn thương vùng mắt hoặc đầu – mặt.

Nên khám theo lịch (để theo dõi tiến triển)

• Trẻ được xác định cận thị cao hoặc trục nhãn cầu dài.
• Trẻ tăng độ nhanh theo thời gian hoặc thay kính thường xuyên.
• Trẻ đang tham gia chương trình kiểm soát cận thị cần tái khám đúng hẹn để điều chỉnh kế hoạch.